Zmiany wprowadzone nowelizacją przepisów o przestępstwach seksualnych

Zgwałcenie polega na tym, że sprawca dokonuje na ofierze stosunku płciowego lub innej czynności seksualnej, przy czym dotychczas głównym znamieniem było użycie przemocy, groźby przemocy lub groźby innej poważnej krzywdy. Obecnie jednak brzmienie zmieniono tak, że sprawca dokonuje tego wbrew rozpoznawalnej woli ofiary.

W praktyce zgwałcenie objęło zatem wszystkie przypadki, w których ofiara w zrozumiały sposób wyrazi swój sprzeciw wobec kontaktu seksualnego. Sprzeciw ofiary może mieć formę słowną, ale też pozasłowną, np. gest odmowy, płacz czy postawę obronną. Od ofiary nie będzie się już zatem wymagać, aby fizycznie broniła się przed atakiem, ani by sprawca musiał użyć przemocy lub nią grozić.                  

Obecnie będą tu należeć wyłącznie sytuacje, w których dochodzi do stosunku płciowego lub porównywalnego kontaktu, za który uważa się te formy praktyk seksualnych, przy których dochodzi do penetracji (np. także stosunek oralny).

Zgwałceniem jest również przypadek, gdy sprawca wykorzystuje sytuację, w której ofiara nie może wyrazić sprzeciwu. Aby precyzyjniej uchwycić ten krąg sytuacji, do czeskiego Kodeksu karnego (ustawa nr 40/2009 Sb., dalej „TZ”) dodano nowy przepis regulujący popełnienie przestępstwa przez wykorzystanie bezbronności. Sprawca wykorzystuje bezbronność ofiary w sytuacji, gdy ofiara z obiektywnej przyczyny nie może wyrazić sprzeciwu albo jej zdolność do tego jest znacznie ograniczona.

Chodzi zwłaszcza o stan wywołany utratą przytomności, snem, działaniem środków odurzających, w tym alkoholu, chorobą, niepełnosprawnością, zaburzeniem psychicznym, silnym paraliżującym stresem, młodym lub podeszłym wiekiem albo zaskoczeniem. Należą tu również sytuacje, w których silny stres prowadzi u ofiary do „zamrożenia” lub innych reakcji obronnych, wpływających na jej procesy psychiczne i percepcję.

Za bezbronną ofiarę tego przestępstwa uważa się na podstawie nowej definicji, ze względu na młody wiek, zawsze dziecko poniżej dwunastu lat (dotychczas sztywnej granicy wieku nie określono, choć u młodszych dzieci z reguły to zakładano).

Ponieważ przestępstwo zgwałcenia obejmuje po nowelizacji już tylko cięższe przypadki przestępczości na tle seksualnym, podwyższono również podstawowe zagrożenie karą, które wynosi obecnie od 2 do 10 lat pozbawienia wolności. Jednocześnie rozszerzono okoliczności uzasadniające zastosowanie wyższego zagrożenia (od 3 do 12 lat), tj. gdy przestępstwo zostanie popełnione na dziecku, z użyciem broni, a nowo także na kobiecie w ciąży, ponieważ w tym stanie kobieta jest bardziej bezbronna i zagrożony może być również płód, lub gdy zgwałcenie doprowadzi do ciąży kobiety, a także – co nowe – gdy czyn zostanie popełniony wspólnie z inną osobą (zbiorowo).

Najwyższa kara za zgwałcenie wynosi od 5 do 15 lat i grozi osobie, która dopuściła się go na dziecku poniżej piętnastu lat lub na osobie przebywającej w placówce, w której jest ograniczona jej wolność osobista (np. w areszcie lub zakładzie wykonywania tymczasowego aresztowania, kary pozbawienia wolności, leczenia ochronnego, w placówce medycznej czy oświatowej), albo jeżeli czyn spowodował u ofiary ciężki uszczerbek na zdrowiu.

Nowe przestępstwo napaści seksualnej

Nowelizacja wprowadziła nowe przestępstwo, którego celem jest karanie tego samego typu ataków co zgwałcenie, lecz dotyczy ono wyłącznie mniej inwazyjnych form kontaktu seksualnego dokonywanych tzw. bez penetracji (np. obmacywanie, ocieranie się itp.). Przez kontakt seksualny rozumie się przy tym także wszystkie praktyki, które nie mają postaci porównywalnej ze stosunkiem płciowym, ale których celem jest zaspokojenie popędu płciowego na ciele innej osoby.

Terminologia prawa karnego po nowelizacji bardziej zbliża się więc do powszechnego rozumienia pojęcia zgwałcenia, a inne rodzaje bezpośrednich napaści seksualnych, które mają odmienny charakter, lecz które również należy karać środkami prawa karnego, wyodrębnia w osobną kategorię.

Przestępstwo obejmuje zarówno aktywne działanie sprawcy, gdy sam dokonuje którejś z praktyk seksualnych na ciele ofiary, jak i działanie pasywne (sprawca zmusza ofiarę, by ocierała jego narząd płciowy), a także sytuacje, w których sprawca w ten sposób nakłania ofiarę do działania wobec innej osoby (sprawca nie musi więc być fizycznie zaangażowany w sam akt seksualny).

Nowo wyróżniono 3 możliwe formy popełnienia tego przestępstwa, takie same jak w przypadku zgwałcenia, tj. 1) wbrew rozpoznawalnej woli ofiary, 2) przez jej zmuszenie albo 3) przez wykorzystanie bezbronności ofiary.

Rewizja regulacji przymusu seksualnego

Przymus seksualny nie jest wprawdzie zupełnie nowym typem czynu zabronionego, ale jest to przestępstwo, które zostało gruntownie zrewidowane. Obecnie koncentruje się na sytuacjach, w których sprawca nie stosuje bezpośredniej przemocy ani gróźb, a mimo to nakłania ofiarę do zachowań seksualnych, takich jak kontakt seksualny, samozaspokajanie czy obnażanie się. Brutalna forma tych praktyk została wyodrębniona właśnie do opisanego wyżej, zupełnie nowego przestępstwa napaści seksualnej.

Typowo w ramach przymusu seksualnego chodzić będzie o przypadki, gdy sprawca wykorzystuje swoją pozycję, zaufanie lub wpływ albo sytuację, w której ofiara znajduje się w trudnym położeniu lub w zależności od sprawcy. Ofiara na pierwszy rzut oka działa więc dobrowolnie, lecz w rzeczywistości nie ma swobody wyboru, ponieważ pozostaje pod wpływem psychicznym lub społecznym, gdyż sprawca np. ją namawia lub składa jej obietnice.

Przestępstwo obejmuje sytuacje, w których sprawca wykorzystuje zależność ofiary, np. gdy wierzyciel nakłania do zachowań seksualnych swojego dłużnika albo strażnik więziennego osadzonego itp. Albo gdy sprawca wykorzystuje swoją pozycję i wynikającą z niej wiarygodność lub wpływ, które budzą u ofiary zaufanie, bądź oddziałuje na pokrzywdzonego swoim autorytetem. Chodzi np. o relację między trenerem sportowym a jego podopieczną czy relację przełożonego i podwładnej.

Sprawca wykorzystuje trudne położenie ofiary, przy czym trudne położenie to stan, nawet przejściowy, wywołany niekorzystnymi okolicznościami, które prowadzą do ograniczenia swobody decyzji. Te niekorzystne okoliczności mogą dotyczyć spraw osobistych, rodzinnych, majątkowych lub innych, z powodu których osoba uciskana znajduje się w trudnościach i kłopotach. Nie ma znaczenia, w jaki sposób osoba pokrzywdzona znalazła się w tym stanie, a więc ani to, czy sama go spowodowała własnym działaniem.

Skutki dla karania wszelkich kontaktów seksualnych z dzieckiem poniżej 15 lat (wykorzystanie seksualne)

Przestępstwo popełnia sprawca, który odbywa stosunek płciowy z dzieckiem w wieku od 12 do 15 lat lub w inny sposób wykorzystuje je seksualnie. Ponieważ dziecko poniżej 12 lat uważa się za bezbronne zgodnie z nowym § 119a TZ, w przypadku tych dzieci chodziłoby o zgwałcenie lub napaść seksualną, gdyż takie czyny są logicznie karane surowiej, stanowią bowiem wysoce naganne zachowanie polegające na nadużyciu zaufania dziecka, które zostało powierzone pod opiekę sprawcy.