Gdy darowizna przeżyje darczyńcę

Czym jest darowizna na wypadek śmierci?

Instytucja ta stanowi wyjątek od ogólnej zasady, że nie można zaciągać zobowiązań umownych ze skutkiem dopiero po śmierci. Nowy czeski Kodeks cywilny (ustawa nr 89/2012 Sb., dalej „OZ”), obowiązujący od 2014 roku, ponownie wprowadził ją do czeskiego porządku prawnego – podobnie funkcjonowała już historycznie w prawie austriackim. Dzięki darowiźnie na wypadek śmierci mogą Państwo już teraz uzgodnić z konkretną osobą, komu przypadnie na przykład Państwa dom, samochód czy oszczędności, nie tracąc tego majątku za życia. Przez całe życie pozostają Państwo właścicielem rzeczy i z reguły nadal z niej korzystają; dopiero z chwilą Państwa śmierci obdarowany zyskuje pewność, że rzecz mu przypadnie.

Przykład: Pan Nový chce, aby jego kolekcja obrazów przypadła po jego śmierci wnukowi. Sporządza więc z wnukiem umowę darowizny na wypadek śmierci. Wnuk od razu wie o zamiarze dziadka i wyraża na niego zgodę. Gdy pan Nový kiedyś umrze, wnuk stanie się właścicielem kolekcji z chwilą śmierci dziadka. Nie musi czekać na długotrwałe postępowanie spadkowe dotyczące tych obrazów – obrazy nie wejdą do masy spadkowej, ponieważ przeszły bezpośrednio na wnuka w drodze darowizny.

Darowizna na wypadek śmierci działa więc podobnie jak testament, ale jest umową (dwustronną czynnością prawną) między darczyńcą a obdarowanym. Darczyńca może w ten sposób z góry zapewnić konkretny majątek określonej osobie. Co ważne – w porównaniu z testamentem takie porozumienie jest trudno odwołalne (nie można go dowolnie zmieniać jednostronnie). Z drugiej strony wymaga spełnienia kilku warunków ustawowych, które omówimy dalej.

Warunki ważności darowizny na wypadek śmierci

Aby umowa darowizny na wypadek śmierci była ważna i skuteczna, musi spełniać określone wymogi ustawowe. OZ w § 2063 wskazuje następujące kluczowe warunki:

• Warunek zawieszający przeżycia: W umowie musi zostać wyraźnie uzgodnione, że obdarowany przeżyje darczyńcę. To zdanie ma zasadnicze znaczenie – bez niego chodziłoby o zwykłą darowiznę (lub umowa byłaby interpretowana jedynie jako zapis w ramach spadku). Typowo umowa zawiera sformułowanie w rodzaju „Niniejsza umowa zostaje zawarta pod warunkiem zawieszającym, że obdarowany przeżyje darczyńcę.” Właśnie dzięki temu darowizna „aktywuje się” dopiero w chwili śmierci darczyńcy.

• Przyjęcie przez obdarowanego: Obdarowany musi darowiznę przyjąć – co zazwyczaj oznacza, że obie strony podpisują umowę. Chodzi więc rzeczywiście o umowę, a nie o jednostronne oświadczenie darczyńcy. Obdarowany powinien wiedzieć, co przyjmuje (np. konkretną nieruchomość, samochód, kwotę pieniężną), i wyrazić na to zgodę. Już sam podpis umowy przez obdarowanego spełnia ten wymóg.

• Zrzeczenie się prawa odwołania darowizny: Darczyńca musi w umowie wyraźnie zrzec się prawa odwołania darowizny. Nie ma się czego obawiać – nie wyklucza to późniejszego odwołania darowizny z ważnych powodów (niewdzięczność, niedostatek itp.), chodzi raczej o zapewnienie, że darowizny nie można samowolnie cofnąć. To zrzeczenie się prawa jest istotne dla odróżnienia darowizny na wypadek śmierci od zwykłego zapisu w testamencie (zapis można łatwo uchylić przez odwołanie lub uchylenie testamentu, natomiast umowa darowizny jest wiążąca dla obu stron).

• Forma pisemna: Umowa musi zostać zawarta na piśmie. Z reguły sporządza się klasyczną umowę darowizny zawierającą powyższe elementy. 

• Dokument o zrzeczeniu się prawa odwołania: Ustawa stanowi również, że darczyńca wydaje obdarowanemu dokument potwierdzający, że zrzekł się prawa odwołania darowizny. W istocie chodzi o to, że obdarowany musi otrzymać pisemne potwierdzenie tego porozumienia (najczęściej otrzymuje jeden podpisany oryginał umowy darowizny). Gdyby darczyńca jedynie ustnie oświadczył „zrzekam się prawa odwołania”, nie wystarczyłoby to – wszystko musi być udokumentowane na piśmie.
  

Jeżeli brakuje któregokolwiek z powyższych warunków, darowizna na wypadek śmierci nie jest ważna w pełnym tego słowa znaczeniu. 

Podsumowanie warunków: Umowa darowizny na wypadek śmierci musi zawierać ściśle określone elementy. Najlepszym rozwiązaniem jest zlecenie przygotowania umowy specjaliście, który zadba o to, by zawierała wszystko, co niezbędne. Tylko wtedy będą Państwo mieć pewność, że Państwa wola rzeczywiście zostanie wykonana. Jeżeli warunki nie zostaną spełnione, ryzykują Państwo nieważnością lub komplikacjami – a obdarowany może ostatecznie nic nie otrzymać.

Kiedy wybrać testament, a kiedy darowiznę na wypadek śmierci? 

Testament jest lepszy, jeśli zależy Państwu na maksymalnej swobodzie i kompleksowości – rozporządzają Państwo całym spadkiem, mogą powołać spadkobierców podstawionych na wypadek, gdyby ktoś zmarł wcześniej itp. Jest to jednostronna czynność prawna, którą mogą Państwo w każdej chwili dowolnie odwołać.

Darowizna na wypadek śmierci jest z kolei przydatna, jeśli chcą Państwo przekazać konkretną rzecz konkretnej osobie z pewnością i z wyprzedzeniem (osoba ta o tym wie i mogą Państwo to z nią omówić) i nie chcą, aby ta rzecz była dzielona między spadkobierców. Często oba instrumenty można łączyć. Najlepsze rozwiązanie zawsze zależy od okoliczności – dlatego warto rozważyć konsultację z prawnikiem, aby wybrać właściwe połączenie instrumentów.

Praktyczne zastosowanie darowizny na wypadek śmierci 

Jak w rzeczywistości funkcjonuje darowizna na wypadek śmierci w odniesieniu do różnych rodzajów majątku? Przyjrzyjmy się kilku praktycznym sytuacjom i przykładom:

Nieruchomości (dom, mieszkanie, grunt)

Darowizna nieruchomości na wypadek śmierci jest stosunkowo częstym przypadkiem – typowo rodzic chce zapewnić, aby dom rodzinny po jego śmierci przypadł jednemu konkretnemu dziecku. Umowę sporządza się na piśmie (zalecane jest skorzystanie z pomocy specjalisty) i zawiera się w niej wszystkie niezbędne elementy. Do czeskiego katastru nieruchomości (katastr nemovitostí) nie wpisuje się jednak na razie niczego – przeniesienie własności nastąpi dopiero po śmierci darczyńcy i dopiero wtedy można złożyć wniosek o wpis.

Po śmierci darczyńcy sytuacja będzie wyglądać następująco: Obdarowany stanie się właścicielem nieruchomości dopiero z chwilą wpisu do katastru nieruchomości, którego dokona właściwy czeski urząd katastralny (katastrální úřad). Wniosek o wpis obdarowany może złożyć, gdy tylko dysponuje umową darowizny i aktem zgonu darczyńcy.

Jest tu jednak pewien haczyk – kataster nie może wpisać zmiany właściciela, dopóki nie wiadomo, kto jest spadkobiercą zmarłego. Dlatego najpierw w ramach postępowania spadkowego przed notariuszem musi zostać ustalony krąg spadkobierców (choć ta konkretna nieruchomość nie zostanie między nich podzielona, konieczne jest ustalenie następców prawnych zmarłego na potrzeby postępowania administracyjnego przed katastrem nieruchomości).

Praktyka stopniowo ukształtowała się tak, że urząd katastralny pozwala złożyć wniosek o wpis jeszcze przed zakończeniem postępowania spadkowego – we wniosku jako właściciel nadal wskazany jest zmarły darczyńca (ponieważ to on jest wciąż wpisany do katastru) z adnotacją, że do postępowania wstępują jego spadkobiercy, którzy nie są jeszcze znani. Kataster sam następnie zwraca się do notariusza lub sądu o informację, kto jest spadkobiercą.

Gdy tylko otrzyma potwierdzenie (na przykład prawomocne postanowienie o spadku lub informację notariusza o spadkobiercach), kontynuuje postępowanie wpisowe i przenosi własność na obdarowanego ze skutkiem na dzień złożenia wniosku (którym był dzień po śmierci). Brzmi to wprawdzie technicznie skomplikowanie, ale w efekcie obdarowany uzyskuje dom, musi jedynie poczekać na załatwienie formalności. Nieruchomość na czas postępowania formalnie należy do masy spadkowej, więc nikt (nawet obdarowany) nie może nią rozporządzać do zakończenia postępowania – ale jest już jasne, że ostatecznie przypadnie obdarowanemu.

Praktyczna wskazówka: Ponieważ darowizny na wypadek śmierci nie można wpisać z wyprzedzeniem do katastru jako przeniesienia własności, obdarowany może obawiać się, że darczyńca później zmieni zdanie i sprzeda nieruchomość komuś innemu. Jeżeli chcą Państwo dać obdarowanemu większą pewność, można w umowie darowizny zawrzeć zakaz zbywania i obciążania nieruchomości na czas życia darczyńcy (typowo darczyńca zobowiązuje się, że bez zgody obdarowanego nie sprzeda nieruchomości ani nie obciąży jej zastawem).

Zakaz ten można od razu wpisać do katastru nieruchomości. Zapobiega to możliwości, że darczyńca później przeniesie rzecz na kogoś innego za plecami obdarowanego – a jednocześnie potwierdza spełnienie warunku zrzeczenia się prawa odwołania darowizny (jest oczywiste, że darczyńca nie zamierza zmieniać swojej decyzji).

Przykład: Pani Zelená jest właścicielką domku w górach. Ma dwie córki, ale jedna z nich od lat dba o domek i tam jeździ. Pani Zelená zawiera z nią umowę darowizny na wypadek śmierci – domek przypadnie tej córce po śmierci matki. W katastrze na razie wszystko pozostaje zapisane na panią Zelenou. Gdy pani Zelená umrze, notariusz w postępowaniu spadkowym ustali istnienie umowy darowizny. Druga córka (która w przeciwnym razie odziedziczyłaby połowę domku z mocy ustawy) nie może nic z tym zrobić, ponieważ umowa jest ważna.

Obdarowana córka składa wniosek o wpis prawa własności do katastru wraz z aktem zgonu. Kataster czeka na zakończenie postępowania spadkowego (w którym zostanie potwierdzone, że spadkobierczyniami są obie córki, ale domek nie podlega podziałowi, ponieważ jest przedmiotem darowizny). Następnie kataster wpisuje domek na obdarowaną córkę. Druga córka odziedziczy swój udział w pozostałym majątku po matce (np. pieniądze, mieszkanie w mieście) z mocy ustawy lub testamentu, ale domku nie otrzyma.

Rachunki bankowe i pieniądze

Jeżeli przedmiotem darowizny będzie wierzytelność wobec instytucji finansowej, czyli mówiąc potocznie środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym (lub produkty finansowe o podobnym charakterze), z prawnego punktu widzenia chodziłoby o nieodpłatny przelew wierzytelności spadkodawcy wobec danej instytucji finansowej.

Jest to wprawdzie teoretycznie możliwe, jednak według wiedzy autorki banki i podobne instytucje finansowe wyłączają w swoich ogólnych warunkach umownych przelew wierzytelności na inne osoby. Można również przypuszczać, że jeżeli rachunek bankowy (a ściślej prawa i obowiązki z umowy rachunku) nie byłby objęty postanowieniem o spadku, bank nie pozwoliłby obdarowanemu rozporządzać przedmiotem darowizny, a obdarowany nie uzyskałby więc w krótkim czasie w prosty sposób dostępu do przedmiotu darowizny. 

Warto wspomnieć, że czeskie przepisy bankowe umożliwiają ustanowienie tzw. dyspozycji rachunkiem na wypadek śmierci – klient banku może w umowie rachunku wskazać osobę, której bank wypłaci saldo (lub jego część) po jego śmierci, i to do określonej wysokości. Jest to jednak coś nieco innego – jednostronne ustalenie z bankiem. 

Nieco prostsza sytuacja występuje, gdy przedmiotem darowizny jest gotówka. W tym przypadku umowa darowizny staje się skuteczna z chwilą śmierci darczyńcy, a następcy prawni darczyńcy, ewentualnie osoba odpowiedzialna za zarząd spadkiem, powinni bez zbędnej zwłoki wydać darowiznę obdarowanemu. 

Samochody i rzeczy ruchome

W przypadku rzeczy, które nie podlegają ewidencji w rejestrze publicznym, sytuacja jest najprostsza. Elektronika, cenne kolekcje, biżuteria – wszystko to są rzeczy ruchome, które nie są ewidencjonowane w żadnym rejestrze publicznym. Jeżeli darują je Państwo na wypadek śmierci, obdarowany staje się ich właścicielem z chwilą śmierci darczyńcy. W praktyce oczywiście będzie musiał wykazać swoje prawo. Tu ponownie posłuży umowa darowizny i akt zgonu. Ewentualni bliscy zmarłego nie mają prawa przeszkadzać obdarowanemu w odebraniu rzeczy.

W przypadku darowizny pojazdu, zgodnie z § 8 ust. 2 lit. a) czeskiej ustawy  nr 56/2001 Sb. o warunkach eksploatacji pojazdów na drogach publicznych, w ciągu 10 dni roboczych od przeniesienia prawa własności należy dokonać zmiany właściciela (a z reguły także użytkownika) pojazdu w czeskim rejestrze pojazdów drogowych (registr silničních vozidel), i to z reguły zgodnie z § 8 ust. 1 lit. a) przywołanej ustawy na podstawie wspólnego wniosku dotychczasowego i nowego właściciela. Możliwości dokonania zmiany wpisu i terminy ustawowe przewidziane dla przejścia prawa własności nie będą w tym przypadku miały zastosowania.

Dotychczasowy właściciel z samej natury darowizny na wypadek śmierci nie może już złożyć wniosku, a zatem ponownie powstaje pytanie, jak zapewnić zmianę wpisu w tej ewidencji. Zastępstwo darczyńcy na podstawie wcześniej udzielonego pełnomocnictwa nie będzie możliwe, ponieważ pełnomocnictwo procesowe wygasa z utratą zdolności procesowej mocodawcy (możliwość uzgodnienia trwania pełnomocnictwa także po śmierci mocodawcy zgodnie z § 448 ust. 1 OZ dotyczy wyłącznie pełnomocnictwa materialnoprawnego) (oczywiście możliwe jest, że właściwy organ administracyjny przyjmie w praktyce inne rozwiązanie).

Prawdopodobnie zatem również w przypadku wpisu do rejestru pojazdów drogowych konieczne byłoby oczekiwanie na ustalenie następców prawnych darczyńcy, ewentualnie przynajmniej zarządcy spadku. Dlatego zawsze warto skonsultować ze specjalistą, która instytucja jest najlepsza do przeniesienia konkretnej rzeczy i zapewni realizację woli spadkodawcy bez obciążania obdarowanego/spadkobierców.

Skutki podatkowe darowizny na wypadek śmierci

Bardzo ważną kwestią są podatki. W Republice Czeskiej od 2014 roku zniesiono odrębny podatek od spadków i darowizn – nie oznacza to jednak, że nie płaci się żadnych danin. Przyjęcie darowizny może podlegać podatkowi dochodowemu, natomiast nabycie majątku w drodze dziedziczenia jest zwolnione z podatku dochodowego i płaci się jedynie wynagrodzenie notariusza. Jak to zatem wypada w naszym porównaniu?

• Spadek (testament lub dziedziczenie ustawowe): Jeżeli uzyskują Państwo majątek w drodze dziedziczenia (czy to na podstawie testamentu, czy według ustawowego porządku dziedziczenia), nie płacą Państwo od tego nabycia żadnego podatku dochodowego. Zgodnie z § 4a lit. a) czeskiej ustawy o podatkach dochodowych (ustawa nr 586/1992 Sb., dalej „ZDP”) przychód z nabycia spadku jest bowiem zwolniony z podatku. W praktyce oznacza to, że niezależnie od tego, czy odziedziczą Państwo pieniądze, nieruchomość czy samochód, czeski urząd skarbowy (finanční úřad) nie będzie od Państwa żądał podatku. Spadek jest więc z podatkowego punktu widzenia bardzo korzystny, należy jednak liczyć się z wynagrodzeniem notariusza, obliczanym według taryfy notarialnej.

• Darowizna na wypadek śmierci (ważna umowa): Choć darowizna zostaje przekazana dopiero po śmierci darczyńcy, z prawnego punktu widzenia chodzi o darowiznę między dwiema osobami fizycznymi, a nie o dziedziczenie. Obdarowany uzyskuje więc przychód nieodpłatny, który może podlegać podatkowi dochodowemu zgodnie z § 10 ZDP. Na szczęście ustawa przewiduje wyjątki i zwolnienia dla darowizn.

Konkretnie § 10 ust. 3 lit. c) wspomnianej ustawy zwalnia z podatku dochodowego przychody nieodpłatne uzyskane od krewnych w linii prostej (rodzice, dziadkowie -> dzieci, wnuki) lub w linii bocznej, jeżeli są to rodzeństwo, wujek/ciotka, bratanek/siostrzenica, małżonek/małżonka, zarejestrowany partner lub osoby, które przez co najmniej rok przed śmiercią darczyńcy pozostawały z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W praktyce oznacza to, że większość darowizn w rodzinie jest zwolniona – jeśli więc ojciec daruje synowi dom na wypadek śmierci, syn nie zapłaci od tego podatku (przychód jest zwolniony).

Uwaga jednak na darowizny poza rodziną! Gdyby obdarowanym był na przykład dobry przyjaciel, z którym darczyńca nie jest spokrewniony, i nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego, wówczas taki obdarowany będzie musiał odprowadzić podatek dochodowy od wartości darowizny. W przypadku osób fizycznych stawka podatku wynosi 15 %. Jeżeli więc np. sąsiad daruje sąsiadowi domek letniskowy na wypadek śmierci, a nie są spokrewnieni, obdarowany sąsiad powinien wykazać wartość domku w swoim zeznaniu podatkowym jako „inne przychody” i ją opodatkować.

Podsumowanie kwestii podatkowych: Dla krewnych darowizna na wypadek śmierci jest podatkowo równie korzystna jak spadek – nie odprowadzają państwu nic dodatkowo. Dla obdarowanych spoza kręgu bliskich krewnych darowizna na wypadek śmierci jest jednak mniej korzystna niż testament – na przykład zapisanie majątku przyjacielowi w testamencie jest podatkowo korzystniejsze, natomiast darowanie mu tego samego majątku na wypadek śmierci oznaczałoby podatek w wysokości 15 %.

Jeżeli zatem rozważają Państwo obdarowanie osoby, która nie należy do Państwa rodziny, starannie przeanalizujcie skutki. Być może lepiej będzie wybrać inną drogę (testament, zapis w testamencie lub na przykład przeniesienie majątku za życia z pewnym wyrównaniem). Aspekty podatkowe warto skonsultować z prawnikiem lub doradcą podatkowym, aby uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek.

Podsumowanie: zaplanuj swój spadek z pomocą eksperta

Planowanie sukcesji majątkowej to sprawa, którą warto przemyśleć odpowiednio wcześnie i z chłodną głową. Instytucja darowizny na wypadek śmierci jest doskonałą możliwością przekazania konkretnego majątku bezpośrednio wybranej osobie i zapewnienia, że wszystko przebiegnie zgodnie z Państwa wyobrażeniami. Jednocześnie widzimy jednak, że jest to czynność prawnie bardziej złożona – musi spełniać określone warunki i odpowiednio wpisywać się w cały scenariusz (w odniesieniu do ewentualnego testamentu, spadkobierców itd.).

Nie są Państwo pewni, jak rozporządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci? Chętnie pomożemy znaleźć optymalne rozwiązanie. Prosimy o kontakt z naszą kancelarią adwokacką w celu niezobowiązującej konsultacji – omówimy Państwa sytuację rodzinną i majątkową oraz zaproponujemy rozwiązanie, które zapewni pewność prawną Państwu i Państwa bliskim.

Niezależnie od tego, czy chodzi o sporządzenie testamentu, zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci, umowy dziedziczenia czy ich połączenie, zadbamy o to, aby dokumenty były ważne i wykonalne. Dzięki temu będą Państwo mieć spokój ducha, że zrobili Państwo dla swoich bliskich wszystko, co możliwe, a Państwa majątek przypadnie tym, którym ma przypaść, bez zbędnej zwłoki i sporów.

Nie pozostawiajcie losu swojego majątku przypadkowi – skontaktujcie się z nami jeszcze dziś, a wspólnie zaplanujemy przyszłość Państwa majątku tak, aby mogli Państwo z ufnością patrzeć w przyszłość, z większym spokojem i pewnością dla siebie i swoich bliskich.