MiFID II w praktyce

W przypadku firm posiadających licencję Czeskiego Banku Narodowego (ČNB) zapewnienie zgodności wymaga dogłębnej znajomości wzajemnych powiązań między MiFID II, MiFIR (rozporządzeniem w sprawie rynków instrumentów finansowych), reżimem ostrożnościowym dla firm inwestycyjnych (IFR/IFD) oraz rozporządzeniem w sprawie operacyjnej odporności cyfrowej (DORA), które od 2025 r. stosuje się w pełnym zakresie.

Podstawowa rola Czeskiego Banku Narodowego w nadzorze nad stosowaniem MiFID II

ČNB pełni funkcję zintegrowanego organu nadzoru nad rynkiem finansowym. Do jego zadań należy udzielanie zezwoleń firmom inwestycyjnym, monitorowanie bieżącej zgodności, przeprowadzanie kontroli na miejscu oraz nakładanie sankcji. Relacja między ČNB a licencjonowaną firmą ma charakter dynamiczny.

ČNB stosuje podejście nadzorcze oparte na ocenie ryzyka (SREP – proces przeglądu i oceny nadzorczej), kierując zasoby w pierwszej kolejności na firmy o wyższym profilu ryzyka, złożonych modelach biznesowych lub znacznej ekspozycji na klientów detalicznych.

ČNB publikuje oficjalne rozporządzenia ( vyhlášky ) oraz nadzorcze punkty odniesienia ( úřední sdělení ), w których przedstawia swoje oczekiwania. Kluczowym obszarem zainteresowania w 2026 r. pozostaje działalność transgraniczna. Na podstawie wytycznych ESMA i praktyki ČNB organy nadzoru rygorystycznie oceniają, czy firmy deklarujące prowadzenie działalności transgranicznej mają wystarczającą rzeczywistą obecność (substance) w Republice Czeskiej.

Oczekiwania nadzorcze ČNB: trzy podstawowe filary

Podejście nadzorcze ČNB opiera się na trzech podstawowych filarach:

1. Ciągła sprawozdawczość regulacyjna: Określana jako výkaznictví , polega na zautomatyzowanym przekazywaniu ustandaryzowanych danych (za pośrednictwem systemu SDAT) dotyczących kondycji finansowej, adekwatności kapitałowej i płynności. Nie chodzi tu jedynie o sprawozdawczość roczną, lecz o częste (miesięczne/kwartalne) przekazywanie danych, które ČNB wykorzystuje do monitorowania stabilności rynku.

2. Zasady ostrożnościowe (IFR/IFD): W odróżnieniu od banków podlegających CRR większość firm inwestycyjnych podlega rozporządzeniu w sprawie firm inwestycyjnych (UE) 2019/2033 (IFR) oraz dyrektywie (UE) 2019/2034 (IFD). Reżim ten wymaga od firm utrzymywania kapitału na poziomie najwyższej z trzech wartości: stałego wymogu minimalnego kapitału, wymogu opartego na stałych kosztach pośrednich albo wymogu opartego na „czynnikach K”.

3. Ład wewnętrzny i standardy „Fit & Proper”: Firmy muszą utrzymywać odporne ramy ładu korporacyjnego. ČNB rygorystycznie przeprowadza oceny „fit and proper” członków zarządu oraz osób pełniących kluczowe funkcje (compliance, zarządzanie ryzykiem, audyt wewnętrzny), badając ich kompetencje zawodowe, reputację oraz brak konfliktu interesów.

Procedura uzyskania zezwolenia i wstępne wymogi w zakresie zgodności

Zgodnie z § 5 czeskiej ustawy o prowadzeniu działalności na rynku kapitałowym (ustawa nr 256/2004 Sb., dalej „ZPKT”) usługi inwestycyjne mogą być świadczone wyłącznie na podstawie zezwolenia ČNB. Procedura licencyjna jest rygorystyczna i zwykle trwa od 6 do 12 miesięcy. ČNB ocenia, czy struktura organizacyjna, system zarządzania ryzykiem i kapitał wnioskodawcy są adekwatne.

Na potrzeby oceny wniosku o zezwolenie firmy muszą wykazać:

• Kapitał założycielski: W zależności od zakresu usług zazwyczaj 75 000 EUR, 150 000 EUR lub 750 000 EUR (zgodnie z IFR oraz § 8a ZPKT).
• Siedziba w Republice Czeskiej: Rzeczywiste zarządzanie i podejmowanie decyzji muszą odbywać się na terytorium Republiki Czeskiej.
• Personel: Wskazanie co najmniej dwóch osób faktycznie kierujących działalnością („zasada czterech oczu”).

Ramy ochrony klienta i zasady prowadzenia działalności

Zasady prowadzenia działalności wynikające z MiFID II (§ 15–15r ZPKT) określają, w jaki sposób firmy muszą traktować klientów.

• Klienci detaliczni: Korzystają z najwyższego poziomu ochrony. Obowiązują wobec nich obowiązkowe testy odpowiedniości i adekwatności, pełne ujawnianie kosztów (ex ante i ex post) oraz ograniczenia dotyczące zachęt.
• Klienci profesjonalni: Korzystają z mniejszego zakresu ochrony. Do tej kategorii należą podmioty posiadające zezwolenie na działalność na rynkach finansowych, duże przedsiębiorstwa spełniające określone kryteria dotyczące sumy bilansowej lub obrotu oraz inwestorzy instytucjonalni.
• Uprawnieni kontrahenci (ECP): Korzystają z najniższego poziomu ochrony, co ma zastosowanie głównie przy zawieraniu transakcji na własny rachunek i wykonywaniu zleceń.

Obowiązki w zakresie najlepszej realizacji zleceń

Zgodnie z § 15l ZPKT oraz art. 27 MiFID II firmy muszą podejmować „wszelkie wystarczające działania” w celu uzyskania najlepszego możliwego wyniku dla klientów. Nie ogranicza się to do ceny, lecz obejmuje również koszty, szybkość, prawdopodobieństwo wykonania i rozrachunku.

W 2026 r., wraz z wdrażaniem przepisów o skonsolidowanym systemie publikacji informacji (CT) wynikających z przeglądu MiFIR, oczekuje się od firm wykorzystywania lepszych danych rynkowych do weryfikacji jakości realizacji zleceń. ČNB oczekuje, że firmy będą:

• Monitorować jakość realizacji zleceń w sposób ciągły, a nie tylko raz w roku.
• Porównywać swoje systemy wykonywania zleceń z odpowiednimi danymi rynkowymi (z wykorzystaniem APA lub CTP).
• W swoich politykach realizacji zleceń wyraźnie uzasadniać wybór konkretnych systemów wykonywania zleceń.

Kluczowe wymogi organizacyjne i systemy kontroli wewnętrznej

Firmy inwestycyjne muszą wdrożyć wymogi organizacyjne zgodnie z § 12a ZPKT oraz rozporządzeniem delegowanym (UE) 2017/565.

1. Funkcja compliance: Musi być niezależna, dysponować odpowiednimi zasobami i mieć bezpośredni dostęp do organu zarządzającego.

2. Zarządzanie ryzykiem: Musi być oddzielone od funkcji operacyjnych.

3. Zgodność z DORA (nowy standard): Od stycznia 2025 r. rozporządzenie (UE) 2022/2554 (DORA) zobowiązuje firmy inwestycyjne do wdrożenia kompleksowych ram zarządzania ryzykiem ICT, zgłaszania poważnych incydentów związanych z ICT do ČNB oraz przeprowadzania testów operacyjnej odporności cyfrowej.

Tabela ryzyk: uchybienia w zakresie zgodności organizacyjnej i operacyjnej

Kategoryzacja klientów, odpowiedniość i adekwatność

• Ocena odpowiedniości (doradztwo/zarządzanie portfelem): Firma musi sprawdzić, czy inwestycja odpowiada celom inwestycyjnym klienta, jego sytuacji finansowej (w tym zdolności do ponoszenia strat) oraz wiedzy i doświadczeniu.
• Preferencje dotyczące zrównoważonego rozwoju (ESG): Firmy są prawnie zobowiązane do pytania klientów o ich preferencje w zakresie zrównoważonego rozwoju (zgodność z taksonomią, zrównoważone inwestycje w rozumieniu SFDR lub uwzględnianie PAI) i odpowiedniego doboru produktów.
• Test adekwatności (execution only): W przypadku produktów złożonych (np. instrumentów pochodnych, CFD, niektórych depozytów strukturyzowanych) firma musi ocenić, czy klient ma wiedzę i doświadczenie pozwalające zrozumieć ryzyko. Jeżeli nie, musi wydać ostrzeżenie.

Uwaga: W ramach pakietów MiFIR Review/Strategii inwestycji detalicznych definicja „produktów złożonych” pozostaje szeroka, a usługi typu „execution only” w odniesieniu do produktów złożonych są ściśle ograniczone.

Przejrzystość rynku i raportowanie transakcji

MiFIR (rozporządzenie UE nr 600/2014) wprowadza obowiązki w zakresie przejrzystości.

• Przejrzystość przedtransakcyjna: Systematyczni internalizatorzy (SI) i systemy obrotu muszą publikować kwotowania.
• Przejrzystość potransakcyjna: Szczegóły transakcji muszą być publikowane w czasie możliwie najbliższym czasowi rzeczywistemu, na ile pozwalają warunki techniczne.
• Raportowanie transakcji (art. 26 MiFIR): Firmy muszą zgłaszać ČNB kompletne i dokładne dane dotyczące transakcji instrumentami finansowymi (w trybie T+1).

Częstym uchybieniem stwierdzanym przez ČNB jest brak uzgadniania danych front office z raportami faktycznie otrzymanymi przez regulatora.

Wymogi dotyczące handlu algorytmicznego

Zgodnie z § 12k ZPKT firmy prowadzące handel algorytmiczny muszą:

• Powiadomić ČNB o swojej strategii.
• Dysponować systemami wyposażonymi w „wyłączniki awaryjne” (kill switches) i limity obrotu.
• Przeprowadzać testy warunków skrajnych algorytmów przed ich wdrożeniem.

W związku z powszechnym wykorzystaniem AI w obrocie ČNB w 2026 roku bada także ład w zakresie modeli AI (w stosownych przypadkach zgodność z AI Act), aby upewnić się, że nie ułatwiają one manipulacji na rynku.

Wymogi kapitałowe (IFR/IFD) i nadzór ostrożnościowy

Jak wspomniano, większość firm inwestycyjnych podlega reżimowi IFR/IFD (wdrożonemu ZPKT oraz rozporządzeniem nr 22/2021 Sb.).

• Firmy klasy 2: Podlegają czynnikom K (ryzyko dla klienta, ryzyko dla rynku, ryzyko dla firmy).
• Firmy klasy 3 (małe i niepowiązane wzajemnie): Wymóg kapitałowy odpowiada wyższej z dwóch wartości: stałego kapitału minimalnego lub kosztów stałych.
• ICAAP: Wszystkie firmy muszą prowadzić proces oceny adekwatności kapitału wewnętrznego (ICAAP), aby oszacować potrzeby kapitałowe z tytułu ryzyk nieobjętych w pełni filarem 1 (np. ryzyka reputacyjnego, ryzyka strategicznego).

Egzekwowanie przepisów i sankcje

Uprawnienia sankcyjne ČNB na podstawie ZPKT obejmują:

• Kary pieniężne: Do 130 000 000 CZK (ok. 5,3 mln EUR) lub 10% całkowitego rocznego obrotu w przypadku osób prawnych.
• Zakaz pełnienia funkcji kierowniczych: Osobom fizycznym można zakazać pełnienia funkcji regulowanych.
• Cofnięcie licencji: Najsurowsza sankcja za uporczywe lub poważne naruszenia.
• Publikacja: Sankcje są publikowane na stronie internetowej ČNB, co powoduje szkody wizerunkowe.

Powiązania z innymi regulacjami (AML, RODO, MiCA)

• AML/CFT: Czeska ustawa o niektórych środkach przeciwko legalizacji dochodów z przestępstwa i finansowaniu terroryzmu (ustawa nr 253/2008 Sb., dalej „ustawa AML”) wymaga rygorystycznego stosowania środków należytej staranności wobec klienta (CDD).
• MiCA: Rozporządzenie w sprawie rynków kryptoaktywów (rozporządzenie UE 2023/1114) stosuje się w pełni. Firmy prowadzące działalność w zakresie kryptoaktywów muszą odróżniać instrumenty finansowe (MiFID II) od kryptoaktywów (MiCA).
• DORA: Odporność operacyjna jest obecnie warunkiem zgodności z MiFID.

Najnowsze zmiany regulacyjne (2025–2026)

• Zakaz PFOF: Zakaz płatności za przekazywanie zleceń (Payment for Order Flow) jest egzekwowany, co wymaga od firm kierowania zleceń wyłącznie na podstawie jakości realizacji, a nie rabatów.
• Value for Money: Wzmożona uwaga nadzorcza poświęcona kosztom i opłatom, aby produkty zapewniały inwestorom detalicznym odpowiednią wartość.
• Skonsolidowana taśma: Trwają prace wdrożeniowe nad scentralizowanym strumieniem danych dla unijnych rynków instrumentów udziałowych i nieudziałowych.

Podsumowanie dla kierownictwa

Dla kadry kierowniczej zgodność z MiFID II w 2026 roku nie jest formalnym „odhaczaniem” wymogów. Wymaga ona:

1. Planowania kapitałowego w ramach reżimu IFR/IFD.

2. Budżetów IT przeznaczonych na zgodność z DORA i raportowanie transakcji.

3. Aktywnego ładu korporacyjnego, w ramach którego zarząd bierze odpowiedzialność za kulturę compliance w firmie.

Podsumowanie

Czeski Bank Narodowy oczekuje, że firmy inwestycyjne będą działać proaktywnie, zachowają stabilność finansową i odporność operacyjną. Ramy regulacyjne są złożone i łączą MiFID II, IFR, DORA oraz przepisy krajowe. Niezgodność z przepisami wiąże się ze znacznym ryzykiem finansowym i wizerunkowym.

Jeżeli Twoja firma potrzebuje pomocy w uzyskaniu zezwolenia ČNB, audytach zgodności lub usuwaniu ustaleń nadzorczych, skorzystaj ze specjalistycznego doradztwa prawnego pod adresem konsultacja@arws.cz.