Naczelny Sąd Administracyjny ustalił jasne zasady w kwestii nadużycia prawa w zakresie VAT

Model biznesowy jako narzędzie obchodzenia obowiązków wynikających z czeskiej ustawy o podatku od towarów i usług (ustawa nr 235/2004 Sb., dalej „ustawa o VAT”)? Sąd powiedział stanowcze NIE

Chodziło o 26 spółek handlowych. Wszystkie miały:

• ten sam przedmiot działalności,
• tych samych pracowników (zawierających umowy wielokrotnie, za każdym razem z nową spółką),
• to samo miejsce prowadzenia działalności,
• tę samą osobę członka zarządu (jednatel) i wspólnika.

Czeska administracja skarbowa (Finanční správa) oraz sądy doszły do wniosku, że nie chodziło o samodzielne podmioty gospodarcze, lecz o jednolite przedsięwzięcie gospodarcze „rozłożone” pomiędzy kilka spółek wyłącznie ze względu na VAT.

Sytuacja modelowa

Wyobraźmy sobie, że cała działalność pozostaje taka sama – magazyny, pracownicy, dostawcy, marka handlowa – a jedynie nazwa spółki na fakturze zmienia się co dwa miesiące. Celem nie jest sama działalność gospodarcza, lecz formalny podział obrotu, tak aby żadna spółka nie przekroczyła ustawowego limitu obowiązkowej rejestracji jako podatnik VAT. Takie postępowanie Naczelny Sąd Administracyjny Republiki Czeskiej (dalej „NSS”) uznał za obejście ustawy i nadużycie prawa.

Jak ocenia się nadużycie prawa i na czym ono polega

Podstawowym pytaniem w sprawach optymalizacji podatkowej jest to, czy wybrany model realizuje uzasadniony cel gospodarczy – czy też jego głównym (przeważającym) celem jest uzyskanie korzyści podatkowej, która przy standardowym postępowaniu by nie powstała.

Sąd opiera się na dwuetapowym teście nadużycia prawa, w którym ocenia:

• stronę przedmiotową – czy forma działania jest sprzeczna z sensem i celem regulacji prawnej (nawet jeśli formalnie spełnia warunki określone w przepisach prawa),

• stronę podmiotową – czy zamiarem przedsiębiorcy było uzyskanie korzyści poprzez sztuczne stworzenie warunków do jej osiągnięcia.

W opisanej sprawie NSS stwierdził, że formalnie każda spółka prowadziła działalność samodzielnie, w rzeczywistości jednak chodziło o sztuczną konstrukcję o jedynym celu – zachowaniu prawa do zwolnienia z VAT przeznaczonego wyłącznie dla małych przedsiębiorstw zgodnie z art. 287 dyrektywy Rady 2006/112/WE.

NSS w kwestii możliwości zastosowania instytucji nadużycia prawa w prawie podatkowym oparł się nie tylko na czeskim orzecznictwie (wyrok NSS z dnia 10 listopada 2005 r., sygn. 1 Afs 107/2004-48, nr 869/2006 Sb. NSS; postanowienie Trybunału Konstytucyjnego Republiki Czeskiej (Ústavní soud) z dnia 6 sierpnia 2008 r., sygn. II. ÚS 2714/07), lecz także na orzecznictwie TSUE (wyrok TSUE z dnia 14 grudnia 2000 r. w sprawie Emsland-Stärke, C-110/99 lub wyrok TSUE z dnia 21 lutego 2006 r. w sprawie Halifax Plc i in., C-255/02). NSS przywołał również m.in. wyrok z dnia 4 października 2024 r. w sprawie UP CAFFE d.o.o., C-171/23, w którym TSUE jednoznacznie potwierdził pogląd, że należy odmówić korzyści podatkowych, jeżeli do ich uzyskania służy sztucznie stworzona struktura korporacyjna.

Praktyczne konsekwencje dla przedsiębiorców

Wyrok NSS przynosi kilka ważnych wniosków o bezpośrednim wpływie na praktykę:

• forma nie wystarcza – decyduje cel i rzeczywiste (materialne) działanie podmiotu. Choć każda spółka może zostać założona zgodnie z przepisami prawa, jeżeli faktycznym celem takiego działania podatnika jest uzyskanie korzyści podatkowej, może pojawić się problem w postaci wymiaru podatku,

• VAT może zostać wymierzony osobie fizycznej. Sąd potwierdził, że jeżeli przedsiębiorca przed powstaniem struktury prowadził działalność samodzielnie, a następnie sztucznie podzielił ją pomiędzy kilka spółek, podatek może zostać wymierzony bezpośrednio jemu – tak jakby struktury w ogóle nie utworzył. NSS potwierdził, że w prawie podatkowym nie stosuje się ścisłego rozdzielenia osoby prawnej i osoby fizycznej,

• same powołania się na „ryzyko gospodarcze” nie wystarczą. W omawianym przykładzie podatnik twierdził, że zakładał spółki ze względu na ryzyko związane z importem papierosów elektronicznych. Sąd odrzucił to twierdzenie jako niewystarczające – jeżeli podatnik w wystarczającym stopniu nie wykaże, że celem nie była przede wszystkim korzyść podatkowa, powyższa argumentacja się nie obroni.

Jeżeli więc organ podatkowy wykaże nadużycie prawa, może wymierzyć Państwu podatek wstecznie za cały okres – wraz z odsetkami karnymi (penále). I to także w przypadkach, gdy żadna ze spółek formalnie nie przekroczyła ustawowego progu obrotu.

Podsumowanie

Wyrok NSS sygn. 6 Afs 193/2024–54 wysyła jasny sygnał – dążenie do optymalizacji VAT nie może opierać się na sztucznych strukturach, które obchodzą sens i cel ustawy, a których jedynym celem jest uzyskanie korzyści podatkowej. Tworzenie łańcuchów spółek, których celem jest uniknięcie statusu podatnika VAT, będzie z najwyższym prawdopodobieństwem uznawane za nadużycie prawa. A sankcje mogą być surowe – łącznie z wymierzeniem podatku i odsetek karnych przedsiębiorcy jako osobie fizycznej.

Rekomendacja na zakończenie

Nie lekceważcie Państwo ryzyk podatkowych związanych ze strukturą organizacyjną swojej działalności. Jeżeli korzystają Państwo z kilku spółek, możemy przygotować dla Państwa analizę prawną i pomóc zidentyfikować elementy ryzyka, przeprowadzić prawidłowe ustawienie struktury i zapobiec w ten sposób ewentualnym komplikacjom.

Dziś jest ostatni dzień, kiedy musieli Państwo rozwiązywać ten problem sami – skontaktujcie się z nami!