Odpowiedzialność karna firm i osób prawnych w 2026 roku

Zakres odpowiedzialności karnej firm

W praktyce oznacza to, że firmy ponoszą pełną odpowiedzialność za oszustwa dotacyjne, uszczuplenia podatkowe, korupcję, ale także za cyberataki czy oszustwa popełniane z wykorzystaniem nowoczesnych technologii, jeżeli dochodzi do nich w ich interesie.

Zasadnicza reguła brzmi: firmy nie mogą powiedzieć „to nas nie dotyczy”. Praktycznie wszystko, co ich pracownicy lub kierownictwo robią w interesie spółki, może stać się przedmiotem ścigania karnego osoby prawnej.

Niniejszy tekst stanowi roczny przegląd ryzyk. Szczegółowe omówienie ustawy, czyli przesłanki odpowiedzialności karnej osób prawnych, w tym przypisania, ekskulpacji i orzecznictwa, znajdą Państwo w osobnym przewodniku.

Jak określa się odpowiedzialność firmy

Ustawa jasno określa, kiedy czyn zabroniony osoby fizycznej można przypisać firmie zgodnie z § 8 czeskiej ustawy o odpowiedzialności karnej osób prawnych (ustawa nr 418/2011 Sb., dalej „ZTOPO”). Firma nie odpowiada automatycznie za każdy błąd szeregowego pracownika, odpowiedzialność powstaje jednak wtedy, gdy czynu dopuści się organ statutowy, osoba zajmująca stanowisko kierownicze lub pracownik działający na polecenie kierownictwa.

W tym miejscu ustawa oferuje kluczową możliwość obrony: osoba prawna uwalnia się od odpowiedzialności karnej, jeżeli dołożyła wszelkich starań, aby zapobiec czynowi. Właśnie tutaj programy compliance (CMS) mają absolutnie kluczowe znaczenie.

Metodyka wymiaru kary grzywny

System kar grzywny dla osób prawnych jest skonstruowany tak, aby był dotkliwy. Karę wymierza się w stawkach dziennych zgodnie z § 21 ZTOPO, przy czym liczbę stawek sąd określa według wagi czynu, a wysokość jednej stawki według sytuacji majątkowej firmy (do 2 000 000 CZK (ok. 82 300 EUR) dziennie).

W praktyce oznacza to, że w przypadku poważnych przestępstw gospodarczych, gdy firma ma wysokie obroty lub majątek, grzywny mogą sięgać dziesiątek, a nawet setek milionów koron czeskich.

Obok kary grzywny istnieje także obowiązek naprawienia szkody. W ramach tzw. odstępstw od standardowego postępowania karnego, takich jak porozumienie o winie i karze lub warunkowe umorzenie postępowania zgodnie z czeskim kodeksem postępowania karnego, naprawienie szkody jest warunkiem koniecznym.

Kiedy pieniądze liczą się nawet przy karze formalnej

Ważne jest zastrzeżenie, że nawet jeśli osoba fizyczna (np. jednatel) wyjdzie z wyrokiem w zawieszeniu, firma może otrzymać wysoką karę grzywny. Ponadto sądy mogą orzec karę przepadku majątku lub jego części, co może mieć dla firmy skutki likwidacyjne.

Program compliance jako konieczność

Dochodzimy tu do istoty prewencji, ponieważ program compliance jest w 2026 roku kluczowym narzędziem obrony. Ustawa (§ 8 ust. 5 ZTOPO) daje osobie prawnej szansę na uwolnienie się od odpowiedzialności. 

Osoba prawna uwalnia się od odpowiedzialności karnej, jeżeli wykaże, że dołożyła wszelkich starań, jakich można było od niej słusznie wymagać, aby zapobiec bezprawnemu zachowaniu.

Sądy oraz Prokuratura Generalna Republiki Czeskiej (Nejvyšší státní zastupitelství) oceniają jakość programu bardzo rygorystycznie. Badają, czy program jest zrozumiały, stosowany w praktyce, czy prowadzone są szkolenia oraz czy działają mechanizmy kontrolne i audyt wewnętrzny.

Największym błędem jest tzw. paper compliance, czyli formalne wytyczne schowane w szufladzie, o których nikt nie wie, ponieważ takiego programu sąd nie uzna za podstawę do uwolnienia od odpowiedzialności.

Podstawowe elementy programu compliance

Aby program działał i został uznany przez sąd, powinien obejmować Kodeks etyczny określający wartości firmy oraz wewnętrzne wytyczne dla obszarów ryzyka. Niezbędne są także regularne szkolenia pracowników i funkcjonujące mechanizmy kontrolne.

Integralną częścią jest whistleblowing (system zgłaszania nieprawidłowości) umożliwiający bezpieczne zgłaszanie nieuczciwych praktyk oraz system środków naprawczych. Prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS od lat zajmują się audytem programów compliance (CMS), przygotowywaniem wytycznych i szkoleniami. Prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz.

Warunkowe umorzenie postępowania karnego

Porządek prawny umożliwia zgodnie z § 26 ZTOPO w związku z kodeksem postępowania karnego skorzystanie z tzw. odstępstw, spośród których bardzo praktyczne jest warunkowe umorzenie postępowania karnego.

W praktyce oznacza to, że jeśli firma spełni ustawowe warunki, postępowanie zostaje umorzone i firma nie zostaje skazana, a więc nie ma wpisu w czeskim rejestrze karnym (rejstřík trestů).

Warunki obejmują zazwyczaj przyznanie się do czynu lub stosowne oświadczenie, naprawienie szkody, wydanie bezpodstawnego wzbogacenia oraz wpłatę kwoty pieniężnej na pomoc ofiarom. Firma zobowiązuje się również do należytego zachowania w okresie próby.

Nadzór nad firmą

Sąd lub prokurator może ustalić odpowiednie ograniczenia i obowiązki. Często wymagane jest właśnie wykazanie skuteczności środków compliance, aby zapobiec powtórzeniu działalności przestępczej.

Instytucja ta nie ma charakteru roszczeniowego, a prokurator proponuje ją zazwyczaj wtedy, gdy firma współpracuje i aktywnie naprawia szkody. Prawnicy kancelarii ARROWS mają doświadczenie w negocjacjach dotyczących tych odstępstw. W celu konsultacji prosimy o wiadomość na adres konsultacja@arws.cz.

Ryzyka karnoprawne firm i rozwiązania w postaci compliance i obrony prawnej

Ryzyko firmowe ma zawsze także wymiar osobisty — jednatel lub członek zarządu może zostać oskarżony obok spółki. Jak ograniczyć osobistą odpowiedzialność organu statutowego, omawiamy w osobnym tekście.

Przestępstwa podatkowe i gospodarcze

Statystyki od dawna pokazują, że większość ściganych osób prawnych mierzy się z zarzutami związanymi z deliktami podatkowymi.

Uszczuplenie podatku i nieodprowadzenie składek

Przestępstwo uszczuplenia podatku (§ 240 TZ) oraz nieodprowadzenia podatku (§ 241 TZ) należą do najczęstszych. Dotyczą sytuacji, w których firma wykorzystuje fikcyjne faktury, bezpodstawnie odlicza VAT lub nie odprowadza potrąconych zaliczek na składki.

Oszustwo dotacyjne i zamówienia publiczne

Obszarem ryzyka są oszustwa dotacyjne (§ 212 TZ) oraz naruszanie interesów finansowych UE, gdzie wystarczy podać nieprawdziwe dane we wniosku. Podobnie uzyskanie korzyści przy udzielaniu zamówienia publicznego oraz zmowy przetargowe to obszary wzmożonej aktywności organów ścigania.

Oszustwa i sprzeniewierzenie – ryzyka wewnętrzne

Firma może ponosić odpowiedzialność także za to, co dzieje się „wewnątrz”, jeżeli kierownictwo toleruje oszustwa pracowników wobec klientów. Prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS doradzają, jak ustanowić mechanizmy kontrolne w księgowości i zakupach. Prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz.

Kary zakazu działalności i dotacji

Ustawa o odpowiedzialności karnej osób prawnych umożliwia orzekanie dotkliwych kar ograniczających działalność gospodarczą.

Zakaz realizacji zamówień publicznych

Sąd może orzec karę zakazu realizacji zamówień publicznych lub udziału w konkursie publicznym na okres od 1 do 20 lat zgodnie z § 23 ZTOPO. Oznacza to całkowity koniec dla firm nastawionych na sektor publiczny, często również w roli podwykonawcy.

Zakaz przyjmowania dotacji i subwencji

Podobnie można orzec karę zakazu przyjmowania dotacji i subwencji na okres od 1 do 20 lat zgodnie z § 24 ZTOPO. Dla firm zależnych od europejskich lub krajowych programów dotacyjnych (np. rolnictwo, badania) jest to środek o skutkach likwidacyjnych.

Praktyczne kroki w celu minimalizacji ryzyka

W celu minimalizacji ryzyka zalecamy następujące postępowanie:

Krok 1: Audyt ryzyk (Risk Assessment)

Proszę ustalić, gdzie Państwa firma jest podatna na zagrożenia – czy chodzi o zamówienia publiczne, handel zagraniczny, czy zatrudnianie za pośrednictwem agencji. Kancelaria adwokacka ARROWS przeprowadzi podstawowy screening ryzyk.

Krok 2: Wdrożenie lub przegląd programu compliance

Proszę stworzyć lub zaktualizować kodeks etyczny i wytyczne, które muszą odpowiadać aktualnym przepisom. Procesy należy ustawić tak, aby były funkcjonalne, a nie tylko formalne.

Krok 3: Szkolenia

Proszę regularnie szkolić kierownictwo i pracowników. Ze szkoleń należy prowadzić dokumentację – stanowi ona kluczowy dowód przed sądem w razie problemu.

Krok 4: Monitoring i kontrola

Proszę przeprowadzać wyrywkowe kontrole przestrzegania zasad i reagować na zgłoszenia z linii do zgłaszania nieprawidłowości.

Krok 5: Przygotowanie prawne na sytuacje kryzysowe

Proszę mieć przygotowany plan na wypadek przeszukania (dawn raid) lub wszczęcia postępowania karnego. Wiedza, do kogo zadzwonić i jak postępować w pierwszych godzinach, ma decydujące znaczenie.

Prawnicy kancelarii ARROWS są gotowi być Państwa partnerem zarówno w prewencji, jak i w obronie. Prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz.

Zagrożenia podatkowe i handlowe

Podsumowanie

Odpowiedzialność karna osób prawnych w 2026 roku nie jest straszakiem z przyszłości, lecz twardą rzeczywistością dnia dzisiejszego. Prokuratura i sądy dysponują skutecznymi narzędziami do karania firm i nie wahają się z nich korzystać. Jedyną skuteczną obroną jest prewencja, ponieważ wysokiej jakości, szyty na miarę i rzeczywiście stosowany program compliance jest Państwa zabezpieczeniem i umożliwia firmie uwolnienie się od odpowiedzialności.

Prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS specjalizują się w gospodarczym prawie karnym i compliance i pomogą Państwu zbudować tarczę, która ochroni Państwa firmę.

Jeżeli Państwa firma nie ma wdrożonego programu compliance lub obawia się ryzyk związanych z zamówieniami publicznymi, prosimy o kontakt, ponieważ prewencja kosztuje ułamek tego, co usuwanie skutków.

Prosimy o wiadomość na adres konsultacja@arws.cz w celu niezobowiązującej konsultacji.