Proces EIA (Environmental Impact Assessment) w dużych przedsięwzięciach inwestycyjnych

Czym jest EIA i dlaczego dotyczy Państwa projektu

Ocena oddziaływania na środowisko (Environmental Impact Assessment) to nie tylko obowiązek administracyjny, lecz jeden z kluczowych etapów przygotowania projektu inwestycyjnego. Jest to proces, którego celem jest ustalenie, opisanie i ocena przewidywanego wpływu budowy na środowisko i zdrowie publiczne, zanim zostanie wydane zezwolenie na lokalizację lub realizację budowy.

W Republice Czeskiej EIA reguluje czeska ustawa o ocenie oddziaływania na środowisko (ustawa nr 100/2001 Sb., dalej „ustawa o EIA”), a bez przeprowadzenia tego procesu nie można w postępowaniu następczym wydać pozwolenia na budowę. Na poziomie europejskim ocenie podlegają duże inwestycje, takie jak autostrady, koleje dużych prędkości, lotniska z drogą startową dłuższą niż 2,1 km czy instalacje do przetwarzania odpadów niebezpiecznych.

W Republice Czeskiej dochodzą do tego także mniejsze projekty, takie jak zakłady przemysłowe, elektrownie wiatrowe, obiekty rekreacyjne, kompleksy magazynowe i parkingi. W praktyce oznacza to, że jeśli planują Państwo budowę, która mogłaby znacząco wpłynąć na środowisko, istnieje duże prawdopodobieństwo, że ustawa o EIA będzie Państwa dotyczyć.

Kiedy EIA jest obowiązkowa, a kiedy nie

Ustawa rozróżnia przedsięwzięcia wymienione w załączniku nr 1, które dzielą się na kategorię I (ocena zawsze obowiązkowa) i kategorię II (decyzja zapada w postępowaniu kwalifikacyjnym). Kategoria I obejmuje naprawdę duże przedsięwzięcia, takie jak autostrady, lotniska czy elektrownie jądrowe. W ich przypadku proces EIA przeprowadza się zawsze.

Kategoria II występuje częściej i należą do niej projekty, w przypadku których urząd w tzw. postępowaniu kwalifikacyjnym rozstrzyga, czy przedsięwzięcie będzie dalej oceniane w pełnym procesie EIA, czy nie. Szczególną grupę stanowią przedsięwzięcia podprogowe, które nie osiągają wartości progowych określonych dla kategorii II.

Standardowo nie podlegają one ocenie, jeżeli nie osiągają co najmniej 25 % wartości progowej i jednocześnie nie znajdują się na obszarze szczególnie chronionym ani w strefie ochronnej. Jeżeli jednak spełniają te warunki, konieczne jest złożenie zgłoszenia przedsięwzięcia podprogowego. Ryzykowna jest sytuacja, w której inwestor nie ma pewności co do kategoryzacji – jeśli błędnie uznają Państwo, że EIA nie jest potrzebna, grozi uchylenie wszystkich kolejnych zezwoleń. Praktyczne skutki tego, kiedy nawet mniejszy projekt może podlegać EIA, podsumowuje również powiązany tekst EIA a deweloperka: kiedy nawet mniejszy projekt podlega ocenie.

Etapy procesu EIA

Rzeczywisty przebieg EIA składa się z kilku etapów, które w praktyce mogą się komplikować w sposób, jakiego wielu inwestorów sobie nie wyobraża. Poniżej opisujemy standardową procedurę od zgłoszenia aż po wiążące stanowisko.

Etap 1: Zgłoszenie przedsięwzięcia

Proces rozpoczyna inwestor (zgłaszający), składając zgłoszenie przedsięwzięcia właściwemu urzędowi. Zgłoszenie musi zostać sporządzone przez osobę posiadającą autoryzację i zawiera podstawowe informacje, opis projektu, lokalizację, a przede wszystkim dane o przewidywanym wpływie na środowisko.

Gdy tylko urząd otrzyma kompletne zgłoszenie, publikuje je na tablicy urzędowej oraz w Systemie Informacyjnym EIA, przez co projekt staje się sprawą publiczną. Społeczeństwo, zainteresowane gminy i organy mają zazwyczaj określony termin na przesłanie stanowisk. Każde istotne stanowisko staje się częścią akt, a urząd musi się do niego odnieść w rozstrzygnięciu postępowania kwalifikacyjnego.

Etap 2: Postępowanie kwalifikacyjne

Po złożeniu zgłoszenia toczy się tzw. postępowanie kwalifikacyjne (screening). Jego celem jest ustalenie, czy przedsięwzięcie kategorii II będzie podlegać ocenie w pełnym zakresie ustawy, czy też proces zakończy się na tym etapie. Urząd ma na wydanie rozstrzygnięcia postępowania kwalifikacyjnego ustawowy termin 45 dni. W praktyce termin ten może się wydłużyć, jeśli urząd żąda uzupełnienia dokumentów lub czeka na stanowiska zainteresowanych organów – najwyżej jednak o 25 dni.

Rozstrzygnięcie postępowania kwalifikacyjnego może być dwojakie:

• Przedsięwzięcie nie podlega dalszej ocenie (proces EIA się kończy), a urząd wydaje w tej sprawie decyzję.
• Przedsięwzięcie będzie oceniane zgodnie z ustawą (konieczne jest sporządzenie pełnej dokumentacji EIA).

Urząd rozstrzyga na podstawie kryteriów takich jak charakter przedsięwzięcia, kumulacja z innymi przedsięwzięciami czy wrażliwość terenu. Jeśli decyzja jest niewystarczająco uzasadniona, może zostać w przyszłości zaskarżona.

Etap 3: Sporządzenie dokumentacji EIA

Jeżeli urząd zdecyduje, że projekt będzie dalej oceniany (lub chodzi o przedsięwzięcie kategorii I), muszą Państwo zapewnić sporządzenie dokumentacji EIA. Dokumentacja ta jest bardziej szczegółowa niż pierwotne zgłoszenie i zawiera pogłębioną analizę oddziaływań. Sporządzają ją osoby posiadające autoryzację Ministerstwa Środowiska Republiki Czeskiej (Ministerstvo životního prostředí), wpisane na listę osób autoryzowanych.

Dokumentacja musi zawierać:

• Szczegółowy opis rozwiązania technicznego i technologicznego.
• Studia rozprzestrzeniania zanieczyszczeń i hałasu, ocenę wpływu na krajobraz i zdrowie mieszkańców.
• Propozycję działań zapobiegających niekorzystnym oddziaływaniom i je kompensujących.

Etap 4: Niezależna opinia

Po przedłożeniu dokumentacji urząd ją publikuje i na podstawie umowy zleca sporządzenie opinii. Opinię sporządza inna osoba autoryzowana, którą wybiera urząd, a nie inwestor. Opiniujący ocenia prawidłowość i kompletność Państwa dokumentacji. Sporządzający opinię ma ustawowy termin maksymalnie 60 dni, który w skomplikowanych przypadkach można przedłużyć, najwyżej jednak o 20 dni.

Etap 5: Publiczne omówienie i wiążące stanowisko

Po sporządzeniu opinii urząd zarządza publiczne omówienie, jeżeli otrzymał uzasadnione negatywne stanowisko społeczeństwa wobec dokumentacji. Jest to spotkanie inwestora, autorów dokumentacji, urzędów i społeczeństwa, na którym omawia się oddziaływania przedsięwzięcia. Następnie urząd wydaje wiążące stanowisko EIA.

Stanowisko to stanowi wiążącą podstawę dla postępowań następczych, na przykład postępowania o zezwolenie na przedsięwzięcie zgodnie z czeską ustawą – Prawo budowlane (ustawa nr 283/2021 Sb.). Urząd budowlany musi uwzględnić warunki stanowiska EIA w swojej decyzji. Stanowisko EIA jest ważne 7 lat od wydania z możliwością przedłużenia o 5 lat. Ponowne przedłużenie jest jednak wykluczone.

Ukryte ryzyka i opóźnienia w praktyce

Między teorią a praktyką istnieją różnice, które często prowadzą do nieoczekiwanych opóźnień. Duża zwłoka powstaje na przykład wtedy, gdy urząd zwraca dokumentację do uzupełnienia, ponieważ nie zawiera wszystkich wymaganych elementów lub niewystarczająco odnosi się do uwag.

Niska jakość dokumentacji i zwroty do uzupełnienia

Każdy zwrot dokumentacji oznacza, że jej autor musi ponownie nad nią pracować, a terminy biegną od nowa. Prawnicy kancelarii prawnej ARROWS zalecają staranną kontrolę zlecenia i bieżące konsultacje z osobą autoryzowaną, aby dokumentacja była precyzyjna już przy pierwszym złożeniu.

Bezczynność urzędów

Urzędy są często przeciążone, co prowadzi do wydłużania terminów postępowania kwalifikacyjnego lub zapewnienia opinii. W praktyce prawnej można skorzystać z wniosku o zastosowanie środków przeciwko bezczynności na podstawie czeskiego kodeksu postępowania administracyjnego (ustawa nr 500/2004 Sb.) do organu nadrzędnego, ewentualnie ze skargi na bezczynność w ramach sądownictwa administracyjnego.

Obstrukcja i zarzuty

Udział społeczeństwa jest legalną częścią procesu, jednak czasem spotykamy się z obstrukcją, której celem jest opóźnienie projektu. Trafna argumentacja prawna i aktywny udział w publicznym omówieniu są kluczowe dla obrony projektu, zwłaszcza w przypadku obaw dotyczących hałasu lub emisji.

Jednolite stanowisko środowiskowe

Od 1 stycznia 2024 obowiązuje czeska ustawa o jednolitym stanowisku środowiskowym (ustawa nr 148/2023 Sb., dalej „JES”). Instrument ten ma na celu uproszczenie procedur zezwoleniowych poprzez zintegrowanie nawet 9 różnych aktów administracyjnych w jedno wiążące stanowisko.

W przypadku przedsięwzięć wymagających EIA wiążące stanowisko EIA wydaje się jednocześnie jako JES, jeżeli inwestor o to wnioskował. Chodzi o to, aby inwestor nie musiał odwiedzać poszczególnych zainteresowanych organów osobno. Jest to nowa regulacja prawna, a praktyka jej stosowania dopiero się kształtuje, co w okresie przejściowym może powodować niejasności. Fachowe doradztwo prawne jest tu obecnie kluczowe dla właściwego ustalenia procedury.

Jak zminimalizować ryzyka

Przystępowanie do procedur zatwierdzających bez jasnego planu się nie opłaca. Skuteczna prewencja i szybka interwencja mogą natomiast zaoszczędzić Państwu miliony koron czeskich i miesiące zbędnej biurokracji. Oto sprawdzone kroki, dzięki którym można ograniczyć ryzyka związane z projektem do minimum:

Screening i analiza prawna

Warto zlecić screening prawny, czyli analizę, czy Państwa projekt podlega EIA i do jakiej kategorii należy. Ta inwestycja może zaoszczędzić miliony na zbędnych pracach projektowych lub wstrzymanej budowie.

Staranne przygotowanie dokumentów

Proszę współpracować z rzetelnymi osobami autoryzowanymi. Prawnicy ARROWS mogą pomóc w wyborze specjalistów i kontroli umów, tak aby wykonawca ponosił odpowiedzialność za jakość dzieła.

Aktywne zarządzanie procesem

Nie warto czekać biernie – należy śledzić tablicę urzędową, komunikować się z referentami i pilnować terminów. Kancelaria prawna ARROWS często przejmuje rolę koordynatora prawnej strony procesu.

Reprezentacja na publicznym omówieniu

Udział prawnika w publicznym omówieniu jest sygnałem, że inwestor traktuje proces poważnie i jest gotów bronić swoich praw. Potrafimy natychmiast reagować na prawnie nieistotne ataki.

Podsumowanie

Proces EIA to złożona procedura administracyjna, która może zasadniczo wpłynąć na harmonogram Państwa projektu. Najważniejsza lekcja brzmi: nie lekceważyć przygotowania, ponieważ błędy na początku, takie jak niewłaściwa kategoryzacja czy niskiej jakości zgłoszenie, są najdroższe.

Jeśli planują Państwo przedsięwzięcie inwestycyjne i chcą mieć pewność prawidłowego postępowania, kancelaria prawna ARROWS chętnie pomoże. Przeprowadzamy screening prawny, koordynujemy procesy i reprezentujemy inwestorów przed urzędami. Prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz.