Warunki w testamencie przedsiębiorcy

Nowy czeski Kodeks cywilny (ustawa nr 89/2012 Sb., dalej „NOZ”) wprawdzie pozwala uzależnić spadek od warunku, ale warunek musi być jasny, możliwy do spełnienia, zgodny z prawem i z dobrymi obyczajami. Warunek nieokreślony lub szykanujący nie będzie respektowany. Między warunkami, poleceniami i zastrzeżeniem terminu istnieje duża różnica prawna.

Warunek dotyczy powstania prawa do spadku (otrzymasz spadek tylko wtedy, gdy spełnisz warunek), polecenie jest obowiązkiem po nabyciu spadku (musisz w określony sposób postąpić z majątkiem), a zastrzeżenie terminu jest ograniczeniem czasowym. Każda z tych instytucji ma inne skutki prawne.

Przedsiębiorca musi chronić zarówno firmę, jak i pozostałych spadkobierców. Jeżeli cały spadek przekaże jednemu spadkobiercy pod warunkiem, że przejmie on firmę, dziedzice konieczni (nepominutelní dědicové – zstępni) i tak mogą domagać się zachowku (povinný díl). Bez przemyślanego podziału przedsiębiorca naraża się na spory.

Bez fachowej wykładni ryzyko nieważności jest wysokie. Najczęstszym błędem jest niejasne sformułowanie („zarządzaj firmą uczciwie”), warunek związany z małżeństwem („zatrzymasz firmę, jeśli nie wyjdziesz za mąż”) lub warunki niemożliwe. Sąd takich postanowień nie będzie respektował.

Postanowienia dodatkowe w testamencie: dlaczego są kluczowe dla przedsiębiorców

Zanim przejdziemy do szczegółów, musimy zrozumieć, co NOZ wprowadził od 1 stycznia 2014. Dawny kodeks z 1964 roku w ogóle nie dopuszczał warunków w testamencie. Jeżeli w testamencie napisali Państwo „dom dostaniesz, ale tylko jeśli będziesz mieszkać w miejscowości X”, taki warunek był po prostu ignorowany, a spadkobierca otrzymywał dom bezwarunkowo.

Miało to sens z punktu widzenia prostoty prawnej, ale w praktyce przysparzało przedsiębiorcom i osobom zamożnym ogromnych trudności. W przypadku majątku przedsiębiorstwa warto więc zająć się również powiązanym ukształtowaniem struktury właścicielskiej i zarządczej w firmie, czego dotyczy także prawo korporacyjne, holdingi i struktury. Nie mogli powiedzieć: „Dziedziczysz firmę, ale tylko jeśli utrzymasz jej działalność i nie sprzedasz jej przez pięć lat.”

Od 1 stycznia 2014 wszystko się zmieniło. Nowy Kodeks cywilny wprowadza tzw. postanowienia dodatkowe w testamencie (vedlejší doložky). Chodzi o trzy podstawowe instytucje:

1. Warunki – spadkodawca postanawia, że spadkobierca nabędzie prawo do majątku tylko wtedy, gdy nastąpi określone przyszłe zdarzenie, co do którego w chwili sporządzania testamentu nie wiadomo, czy nastąpi. Na przykład: „Firmę odziedziczysz dopiero, gdy ukończysz 30 lat” albo „Dom jest twój tylko wtedy, gdy ukończysz studia wyższe.”

2. Zastrzeżenie terminu – spadkodawca postanawia, że spadkobierca nabywa majątek dopiero po upływie określonego terminu albo ma go tylko przez określony czas. W odróżnieniu od warunku chodzi tu o czas, który z pewnością nadejdzie. Na przykład: „Będziesz właścicielem mieszkania przez pięć lat od mojej śmierci, potem przypadnie ono twojemu bratu.”

3. Polecenia – spadkodawca nakłada na spadkobiercę obowiązek, jak ma postępować z majątkiem albo jakie czynności ma wykonać. Polecenie nie stoi bezpośrednio na przeszkodzie nabyciu spadku, ale nakłada obowiązek. Na przykład: „Dbaj o grób, aby był w porządku” albo „Zarządzaj firmą tak, aby kontynuowała dotychczasową działalność.”

Dlaczego jest to kluczowe dla przedsiębiorców? Dla praktycznego porównania instrumentów, które obok testamentu mogą pomóc chronić majątek rodzinny i firmowy, przydatne może być również omówienie tematu fundusz powierniczy czy fundusz fundacyjny?. Firmy nie da się bowiem po prostu podzielić między kilku spadkobierców tak jak innego majątku. Jeżeli mają Państwo dwóch synów, z których jeden jest przedsiębiorcą, a drugi księgowym, nie chcą Państwo, aby księgowy miał w przedsiębiorstwie taki sam udział i prawa głosu.

Chcą Państwo, aby firma pozostała w rękach osoby kompetentnej, ewentualnie pod warunkiem, że pozostali spadkobiercy otrzymają rekompensatę finansową. Jeżeli między spadkobiercami pojawi się niezgoda co do zarządzania firmą lub rozliczenia rekompensaty, sprawę często trzeba rozwiązać w ramach postępowania, jakim są spory handlowe i sądowe. Postanowienia dodatkowe to umożliwiają.

Rodzaje warunków w testamencie: zawieszające i rozwiązujące

Wyjaśnijmy teraz, jak warunki faktycznie funkcjonują w praktyce prawnej. Ustawa rozróżnia dwa rodzaje warunków, a ich skutki prawne są zasadniczo odmienne.

Warunki zawieszające

Warunek zawieszający to taki, który odracza (przesuwa w czasie) nabycie prawa do spadku. Spadkobierca staje się spadkobiercą dopiero w chwili ziszczenia się warunku. Jeżeli warunek się nie ziści, spadkobierca nie otrzymuje nic, a majątek przypada dziedzicowi podstawionemu albo stosuje się dziedziczenie ustawowe.

Praktyczny przykład: Ojciec sporządza testament: „Firmę odziedziczysz dopiero, gdy ukończysz 35 lat.” Syn ma w danym momencie 22 lata. Ojciec umiera. Syn staje się spadkobiercą firmy dopiero po ukończeniu 35 lat. Do tego czasu firmą zarządza zarządca spadku (správce pozůstalosti) lub inna osoba wskazana przez ojca w testamencie.

Warunek zawieszający ma tę cechę, że spadkobierca nie nabywa spadku z chwilą śmierci spadkodawcy, lecz dopiero później. Powoduje to komplikacje w zarządzaniu firmą, ewentualnym rozliczeniu z wierzycielami, a potencjalnie także w zakresie podatków.

Prawidłowo ustanowiony warunek zawieszający powinien być sformułowany całkowicie jasno, aby w postępowaniu spadkowym nie powstały wątpliwości.

Warunki rozwiązujące

Warunek rozwiązujący jest przeciwieństwem. Spadkobierca nabywa majątek natychmiast (standardowo), ale jeżeli nastąpi określone przyszłe zdarzenie, traci go. Warunek rozwiązujący dotyczy zatem wygaśnięcia prawa do spadku.

Praktyczny przykład: Ojciec pisze: „Firmę odziedziczysz, ale jeśli sprzedasz ją w ciągu pięciu lat, przypadnie twojemu bratu.” Syn staje się spadkobiercą z chwilą śmierci ojca i od razu obejmuje swoje prawa, ale jeżeli sprzeda firmę przed upływem pięciu lat, jego prawo do firmy wygasa, a firma przypada bratu.

Warunek rozwiązujący jest z punktu widzenia zarządu majątkiem bardziej praktyczny, ponieważ spadkobierca nabywa prawa od razu i może działać. Musi jednak być bardzo jasno określony, w przeciwnym razie powstaje niepewność prawna. Gdy warunek rozwiązujący się ziści, sytuację należy traktować tak, jakby spadkobierca nigdy spadku nie nabył.

Tu widzimy kluczowe praktyczne ryzyko dla przedsiębiorców. Jeżeli w testamencie napiszą Państwo: „Firmę dostaniesz, ale tylko jeśli będziesz ją prowadzić uczciwie”, taki warunek jest zbyt niejasny i może być interpretowany bardzo różnie. Co znaczy „uczciwie”? Gdy z firmą coś się stanie – na przykład wykaże mniejsze zyski – czy drugi spadkobierca może twierdzić, że warunek nie został spełniony i to on powinien przejąć firmę? W rodzinie natychmiast wybucha spór.

Polecenia w testamencie: obowiązki spadkobierców

Przyjrzyjmy się teraz trzeciemu filarowi postanowień dodatkowych – poleceniom. Polecenie zasadniczo różni się od warunku tym, że jego spełnienie lub niespełnienie nie wpływa bezpośrednio na nabycie spadku, chyba że spadkodawca wyraźnie tak postanowił.

Spadkobierca nabywa majątek normalnie, ale musi następnie podporządkować się określonemu obowiązkowi. Polecenie to obowiązek, który spadkodawca nakłada na spadkobiercę lub zapisobiercę, aby postąpił z majątkiem w określony sposób albo wykonał określone czynności. Przedmiotem polecenia może być praktycznie wszystko, co jest prawnie dopuszczalne.

Przykłady poleceń w praktyce

Przykład 1: Polecenie dbania o majątek

„Polecam ci, abyś dbał(a) o dom rodzinny, utrzymywał(a) go w dobrym stanie i wyznaczył(a) w swoim testamencie spadkobiercę, który będzie nim dalej zarządzał.” Takie polecenie ma sens, gdy chcą Państwo, aby majątek nie przepadł między pokoleniami.

Przykład 2: Polecenie dotyczące firmy

„Polecam ci, abyś uczestniczył(a) w zarządzaniu firmą, którą ci pozostawiam. Musisz w niej pracować co najmniej 20 godzin tygodniowo przez dziesięć lat. Jeżeli zaniedbasz swoje obowiązki, zostanie na ciebie nałożona kara w wysokości 50 000 CZK (ok. 2 100 EUR) na rzecz fundacji XYZ.”

Przykład 3: Polecenie dotyczące opieki nad osobą/zwierzęciem

„Polecam ci, abyś opiekował(a) się moim psem Filixem i aby co miesiąc miał kontrolę weterynaryjną. Jeżeli tego nie spełnisz, część zapisu, który ci przekazuję, przechodzi na fundację ochrony zwierząt.” Tutaj polecenie zawiera także sankcję (częściowy zapis).

Przykład 4: Polecenie dotyczące odpowiedzialności społecznej

„Polecam ci, abyś przeznaczał(a) 10 procent rocznego zysku firmy na cele pożytku publicznego w dziedzinie edukacji. Jeżeli nie będziesz tego robić, prawo do firmy przechodzi na twojego brata.” Jest to polecenie połączone z warunkiem rozwiązującym.

Egzekwowanie poleceń i sankcje

Ustawa nie stanowi, że niespełnienie polecenia automatycznie prowadzi do utraty prawa do spadku, chyba że spadkodawca wyraźnie tak postanowił. Zamiast automatycznej utraty spadku ustawa daje pierwszeństwo egzekwowaniu wykonania polecenia.

Wykonania polecenia może domagać się wykonawca testamentu (vykonavatel závěti), jeżeli został ustanowiony, spadkobierca, któremu przysługiwałaby korzyść, gdyby polecenie zostało spełnione, albo osoba, na której rzecz polecenie zostało ustanowione (np. fundacja w przypadku darowizny). Można wnieść do sądu powództwo o wykonanie polecenia.

Jeżeli spadkodawca wyraźnie nie postanowił, że niespełnienie polecenia ma się wiązać z utratą spadku (tj. jako warunek rozwiązujący), spadkobierca spadku nie traci, ale jest zobowiązany polecenie wykonać. 

Jeżeli jednak spadkodawca połączył polecenie z takim rozwiązaniem sankcyjnym (tzw. polecenie sankcyjne), traktuje się je jako warunek rozwiązujący i spadkobierca może utracić spadek, jeżeli polecenia nie wykona.

Ale uwaga – polecenie musi być bardzo jasne i konkretne. Jeżeli napiszą Państwo tylko „zarządzaj firmą dobrze” albo „dbaj o majątek”, będzie to polecenie tak nieokreślone, że sąd nie będzie w stanie go wyegzekwować. Prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS pomogą Państwu sformułować polecenia tak, aby były w pełni zrozumiałe i wykonalne.

Zastrzeżenie terminu w testamencie: ograniczenia czasowe dziedziczenia

Trzecim rodzajem postanowienia dodatkowego jest zastrzeżenie terminu. W odróżnieniu od warunku, przy którym nie wiadomo, czy określone przyszłe zdarzenie nastąpi, zastrzeżenie terminu wiąże się z upływem czasu, który na pewno nastąpi.

Zastrzeżenie terminu pozwala spadkodawcy postanowić, że spadkobierca będzie właścicielem określonego majątku tylko przez określony czas albo że do nabycia spadku dojdzie dopiero po upływie określonego terminu. Choć chodzi tu o czas, na którym można polegać, reżim prawny jest specyficzny.

Przykłady zastrzeżenia terminu

Przykład 1: Zastrzeżenie terminu początkowego

„Moją firmę dostaniesz dopiero po trzech latach od mojej śmierci.” Spadkobierca nie będzie mógł nabyć praw od razu, lecz dopiero po upływie trzech lat.

Przykład 2: Zastrzeżenie terminu końcowego

„Mieszkanie będzie twoje przez dziesięć lat od mojej śmierci, potem przypadnie twojej córce.” Jest Pan(i) właścicielem mieszkania tylko przez dziesięć lat, potem staje się ono własnością córki.

Przykład 3: Połączone zastrzeżenie terminu

„Od mojej śmierci będziesz korzystać z mieszkania przez siedem lat bez płacenia czynszu. Po siedmiu latach będziesz musiał(a) je albo kupić, albo się wyprowadzić, a mieszkanie przypadnie fundacji.” Tutaj zastrzeżenie terminu łączy się z obowiązkiem.

W praktyce zastrzeżenie terminu jest interesującą konstrukcją w sytuacji, gdy chcą Państwo:

• Zyskać czas, aby sytuacja w rodzinie się ustabilizowała i aby zdecydowano, kto co przejmie.

• Chronić młodszego spadkobiercę, który nie jest jeszcze dojrzały do przejęcia odpowiedzialności.

• Stopniowo przekazywać firmę między pokoleniami.

• Zapewnić, aby majątek nie przepadł u jednej osoby, lecz stopniowo przechodził przez pokolenia.

Ważny niuans prawny: Zgodnie z Kodeksem cywilnym postanowieniu dodatkowemu, które stanowi, że skutki prawne nastąpią dopiero po upływie czasu albo że będą trwać przez określony czas, przyznaje się skutki podobne do warunku zawieszającego lub rozwiązującego.

Spadkobierca nabywa więc majątek, ale jego prawo jest ograniczone w czasie. Jeżeli nie postanowiono inaczej, prawa i obowiązki wynikające z takiego ograniczenia czasowego przechodzą także na następców spadkobiercy.

Praktyczne przykłady dla przedsiębiorców: wykorzystanie postanowień dodatkowych

Zasady teoretyczne są ważne, ale zobaczmy, jak wygląda to w rzeczywistym życiu przedsiębiorcy.

Sytuacja 1: Podział firmy między kompetentnego i niekompetentnego potomka

Mają Państwo firmę w formie s.r.o. (czeska spółka z ograniczoną odpowiedzialnością) o majątku 50 mln CZK (ok. 2,1 mln EUR). Mają Państwo dwóch synów: Jirkę (35 lat, pracuje w firmie, jest kompetentny) i Petra (28 lat, muzyk, nie zna firmy). Zwykłe dziedziczenie ustawowe oznaczałoby, że podzielą się firmą po połowie.

Prowadziłoby to do tego, że: Jirka musiałby tłumaczyć Petrowi decyzje biznesowe, których Petr mógłby nie zaakceptować. Firma nie byłaby w stanie podejmować szybkich decyzji bez zgody obu. Wierzyciele straciliby zaufanie. Firma traciłaby na wartości.

Rozwiązanie za pomocą postanowień dodatkowych: Sporządzają Państwo testament z warunkiem. Firmę (np. 100% udziału) przekazują Państwo Jiřemu z zastrzeżeniem, że musi kontynuować dotychczasową działalność i przez co najmniej pięć kolejnych lat wykazywać dodatni wynik finansowy. 

Petrowi przekazują Państwo 50% wartości firmy w pieniądzu, ale stopniowo (na przykład 2 mln CZK (ok. 82 300 EUR) rocznie przez 25 lat), albo pozostawia mu się inny majątek (nieruchomość o podobnej wartości), aby został zaspokojony jego zachowek. Jednocześnie Jiří otrzymuje polecenie, że musi co roku przedstawiać Petrowi księgi rachunkowe i informować go o stanie firmy.

W ten sposób ratują Państwo firmę i chronią obu synów – Jiří dostaje firmę, którą może rozwijać, Petr otrzymuje rekompensatę finansową, a obaj są zmotywowani do rozsądnego postępowania.

Sytuacja 2: Ochrona firmy rodzinnej przez pokolenia

Są Państwo właścicielem spółki budowlanej, którą budowali Państwo przez 40 lat. Chcą Państwo, aby przejęły ją po Państwu dzieci, ale chcą mieć pewność, że nie zostanie sprzedana zewnętrznemu inwestorowi ani po zaniżonej cenie. W takim przypadku można połączyć wszystkie trzy rodzaje postanowień:

• Zastrzeżenie terminu: Nie chcą Państwo, aby dzieci przejęły firmę natychmiast po Państwa śmierci. Postanawiają Państwo, że przejmą ją dopiero po dwóch latach, w trakcie których będzie nią zarządzał wyznaczony przez Państwa profesjonalny zarządca.

• Polecenie: „Firmę możesz sprzedać tylko za zgodą swojego brata i tylko za cenę nie niższą niż 70% jej ostatniej ustalonej wartości.”

• Warunek rozwiązujący: „Jeżeli sprzedasz firmę bez zgody swojego brata albo poniżej ustalonej ceny, firma przypadnie twojemu bratu, a ty otrzymasz jedynie jej wartość rynkową w pieniądzu.”

W ten sposób zapewniają Państwo, że Państwa firma nie zostanie zniszczona i nie zostanie sprzedana dla jakiejś spekulacji.

Sytuacja 3: Zapewnienie opieki nad wdową

Sporządzają Państwo testament, w którym mówią: „Polecam wam, abyście po mojej śmierci opiekowali się moją żoną. Co miesiąc będziecie jej wypłacać kwotę 50 000 CZK z zysku firmy. Jeżeli nie będziecie tego robić, część firmy przypada fundacji wspierającej seniorów.”

W ten sposób zapewniają Państwo, że spadkobiercy nie tylko zatroszczą się o wdowę, ale że będzie to prawnie egzekwowalne i możliwe do kontrolowania.

Czego nie mogą zawierać warunki i polecenia

Nowy Kodeks cywilny dopuszcza postanowienia dodatkowe, ale nie jest to swoboda absolutna. Istnieją ścisłe granice. Zobaczmy, jakie warunki sądy będą odrzucać.

Warunki sprzeczne z porządkiem publicznym

Ustawa jasno stanowi, że nie uwzględnia się postanowień, które w oczywisty sposób są sprzeczne z porządkiem publicznym lub są niezrozumiałe.

Co to oznacza w praktyce? Na przykład:

• Nie wolno ograniczać swobody decyzji o małżeństwie: „Firmę dostaniesz, ale tylko jeśli nie wyjdziesz za mąż” albo „Majątek jest twój tylko wtedy, gdy ożenisz się w ciągu roku.” Ustawa wyraźnie tego zakazuje, ponieważ stanowi to ingerencję w wolność osobistą.

• Nie może to być sprzeczne z prawem: Nie można uzależnić spadku od tego, że spadkobierca będzie łamał prawo. Na przykład: „Firmę dostaniesz, jeśli pozostaniesz bezrobotny i będziesz pobierać zasiłek od państwa.” Jest to sprzeczne z interesem publicznym.

• Nie może to być sprzeczne z dobrymi obyczajami: Warunek typu „Majątek dostaniesz, jeśli nie będziesz rozmawiać z biednymi” jest sprzeczny z dobrymi obyczajami (i ponadto niejasny).

Warunki nieokreślone i niejasne

Jeżeli sformułują Państwo warunek nieokreślony lub niejasny, sąd nie będzie w stanie go wyegzekwować. Przykłady:

• „Zarządzaj majątkiem uczciwie” – Co znaczy „uczciwie”? Dla jednego będzie to pobieranie zysku, dla drugiego ostrożny zarząd bez ryzyka. Sąd nie będzie w stanie ocenić tego obiektywnie.

• „Odnieś sukces” – Według jakich kryteriów? Sąd nie zdoła tego ocenić.

• „Mieszkaj w domu, jeśli zechcesz” – Kiedy i na jakich warunkach? Sformułowanie jest zbyt otwarte na różne interpretacje.

Dobre sformułowania to natomiast:

• „Zarządzaj majątkiem tak, aby roczny zwrot z zysku nie był niższy niż 10% zainwestowanego kapitału”

• „Mieszkaj w domu i nie wynajmuj go osobom trzecim”

• „Pracuj w firmie co najmniej 30 godzin tygodniowo”

Warunki szykanujące i uciążliwe

Ustawa stanowi, że nie uwzględnia się postanowień, które w oczywisty sposób zmierzają jedynie do dokuczenia spadkobiercy z widocznej samowoli spadkodawcy.

Przykłady, których sąd by nie uszanował:

• „Dom dostaniesz, ale przez pięć lat musisz co roku zapraszać do niego wszystkich swoich krewnych na przyjęcie” – To oczywista samowola.

• „Firmę dostaniesz, ale musisz zatrudnić w niej bezdomnego, którego teraz znam” – To szykana (i ponadto prawdopodobnie dyskryminacja).

• „Majątek dostaniesz, ale masz obowiązek co miesiąc pisać do mnie list, choć już nie żyję” – To nonsens.

Uzasadnione polecenia to natomiast:

• „Zaopiekuj się psami i kotami, które pozostawiam” – To naturalne i wynika z troski o żywe istoty.

• „Dbaj o porządek na grobie” – To tradycyjnie respektowane.

• „Nie odchodź z firmy bez ważnego powodu przez co najmniej pięć lat” – To ma sens ekonomiczny.

Warunki nierealne i niemożliwe

Jeżeli warunek jest obiektywnie niemożliwy (lub stanie się niemożliwy), sąd go nie uszanuje.

Przykłady:

• „Firmę dostaniesz, jeśli polecisz na Księżyc” – W zasadzie jest to teoretycznie możliwe, ale dla jednostki na razie praktycznie niewykonalne. Sąd mógłby uznać to za nierealne.

• „Dom dostaniesz, jeśli podniesiesz go na wysokość 10 metrów” – To fizycznie niemożliwe i sprzeczne z prawami natury.

• „Majątek dostaniesz, jeśli będziesz do mnie codziennie dzwonić, choć nie istnieje technologia, która by to umożliwiała” – To niemożliwe z zasady.

Tu widzimy istotne praktyczne ryzyko dla przedsiębiorców. Jeżeli w testamencie napiszą Państwo coś, co z czasem stanie się niemożliwe (np. „Firmę dostaniesz, jeśli zwiększysz obroty o 500% przy obecnej sytuacji rynkowej bez zmiany koniunktury”), sąd uchyli warunek, a dziedziczenie nastąpi bez warunku.

Najczęstsze problemy z warunkami i poleceniami

Ochrona woli: wykonawca testamentu i zarządca spadku

Gdy przedsiębiorca sporządzi testament z warunkami i poleceniami, pojawia się kolejne pytanie: kto będzie czuwał nad ich spełnieniem? Tu do gry wchodzą instytucje wykonawcy testamentu i zarządcy spadku.

Wykonawca testamentu

Wykonawca testamentu to osoba, którą przedsiębiorca wyznacza w testamencie i której zadaniem jest czuwanie nad tym, aby ostatnia wola została rzeczywiście wykonana.

Wykonawca ma prawo:

• Kontrolować, czy spadkobiercy i zapisobiercy rzeczywiście spełniają warunki i polecenia.

• Dochodzić wykonania poleceń na drodze sądowej, jeśli będzie to konieczne.

• Być obecnym przy podziale majątku i kontrolować jego prawidłowość.

• Odmówić wydania majątku, jeżeli ziścił się warunek rozwiązujący.

Wykonawcę wybiera się zwykle spośród osób bliskich (małżonek, pełnoletni potomek, zaufany przyjaciel) lub profesjonalistów (prawnik, notariusz, księgowy). Dla przedsiębiorcy warto wybrać osobę, która:

• Rozumie branżę (jeśli chodzi o firmę).

• Jest niezależna i nie ma własnego interesu w tym, czy warunek zostanie spełniony.

• Ma autorytet w rodzinie i szacunek pozostałych.

• Ma czas i chęć, by zająć się sprawą.

Wykonawca jest osobą o istotnym znaczeniu prawnym – pełni rolę mediatora między zmarłym a spadkobiercami oraz strażnika woli spadkodawcy. Bez wykonawcy o warunkach i poleceniach często się zapomina albo ich wykonanie staje się trudne do wyegzekwowania.

W sprawach spadkowych doradztwo prawne adwokata i działalność notariusza często się uzupełniają, dlatego w odpowiednich przypadkach zalecamy zaangażowanie również notariusza. ARROWS współpracuje na przykład z notariuszką Mgr. Silvią Dohnalovą, z Mgr. Tomášem Ostrožlíkem oraz z kilkoma innymi notariuszami. Możemy więc zaoferować klientom wybór spośród współpracujących kancelarii notarialnych według regionu, w którym działają lub w którym potrzebują dokonać konkretnej czynności notarialnej. Jednocześnie możemy pomóc w powiązaniu poszczególnych kroków prawnych i notarialnych. W ważnych sprawach klientów można po wcześniejszym uzgodnieniu przeprowadzić wspólne spotkanie z notariuszem również bezpośrednio w siedzibie ARROWS.

Zarządca spadku

Zarządca spadku to inna osoba niż wykonawca, choć obie są ważne. Zarządca odpowiada za zarządzanie majątkiem w trakcie postępowania spadkowego, dopóki nie zostanie on podzielony między spadkobierców.

Zarządca:

• Inwentaryzuje majątek.

• Pobiera dochody (np. zyski z firmy).

• Spłaca długi spadkodawcy.

• W razie potrzeby prowadzi firmę, aby nie zaszkodził jej upływ czasu i bezczynność.

Dla przedsiębiorcy kluczowe jest, aby w okresie oczekiwania na zakończenie postępowania spadkowego (które trwa miesiące lub lata) jego firmą mógł zarządzać ktoś, kto się na niej zna. W przeciwnym razie może dojść do spadku jej wartości.

Rosnąca liczba sporów i prewencja: dlaczego precyzyjne sformułowanie jest kluczowe

W ostatnich latach prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS zajmują się coraz większą liczbą sporów rodzinnych właśnie wokół warunków i poleceń w testamentach. Dlaczego?

Jednym z powodów jest to, że nowy Kodeks cywilny (obowiązujący od 2014 roku) był rewolucyjny – nagle stało się możliwe wpisywanie warunków do testamentu. Starsze pokolenie przedsiębiorców jeszcze tego nie przyswoiło, a ich testamenty są nieprecyzyjne. Drugim powodem jest to, że firmy obciążone warunkami są bardziej skomplikowane i częściej pojawiają się wokół nich spory, gdy rodzina chce dzielić majątek.

Typowe spory wyglądają tak:

Spór 1: Spełnienie warunków

Ojciec pisze: „Firmę dostaniesz, jeśli będziesz ją prowadzić uczciwie, a zysk nie będzie niższy niż 5 mln CZK (ok. 205 800 EUR) rocznie.” Syn jest właścicielem firmy od trzech lat, ale po kryzysie koronawirusowym zysk spadł do 3 mln CZK (ok. 123 500 EUR). Córka domaga się, aby firma została przekazana jej albo sprzedana, a uzysk podzielony. Następuje długi spór sądowy o to, czym jest „spadek zysku” i czy jest to wina syna, czy okoliczności zewnętrznych.

Spór 2: Niepełne wykonanie poleceń

Matka pisze: „Dom dostaniesz, jeśli będziesz dbać o jego utrzymanie.” Córka jest właścicielką domu, ale zaniedbuje jego utrzymanie. Brat (który odziedziczyłby dom jako dziedzic podstawiony, gdyby chodziło o polecenie sankcyjne) twierdzi, że polecenie nie zostało wykonane. Długi spór o to, czym jest „właściwe utrzymanie”.

Spór 3: Interpretacja nieokreślonych postanowień

Przedsiębiorca pisze: „Firmę dostaniesz pod warunkiem, że ją zatrzymasz.” Syn postanawia firmę sprzedać (co było zgodne z prawem, jeżeli chodziło o swobodne rozporządzanie). Córka twierdzi, że jest to naruszenie warunku, ponieważ „zatrzymać ją” oznacza posiadać ją na zawsze. Sąd musi wówczas rozstrzygać, co przedsiębiorca miał na myśli.

Wszystkie te spory byłyby zbędne, gdyby warunek był od początku jasno sformułowany, precyzyjny prawnie i wszyscy rozumieli go tak samo.

Podsumowanie

Warunki w testamencie przedsiębiorcy nie są sprawą łatwą, ale są niezbędne, jeżeli chcą Państwo, aby Państwa majątek, a zwłaszcza firma, przeszedł na następne pokolenie tak, jak to sobie Państwo wyobrażają. Nowy Kodeks cywilny to umożliwia – ale tylko wtedy, gdy wiedzą Państwo, jak to zrobić prawidłowo.

Najważniejsze wnioski:

• Postanowienia dodatkowe (warunki, polecenia, zastrzeżenie terminu) są w nowym prawie legalne i egzekwowalne – w przeciwieństwie do dawnego prawa, w którym je ignorowano. To szansa, z której trzeba jednak korzystać z rozwagą.

• Warunek musi być jasny, mierzalny i zgodny z prawem – niejasne lub szykanujące warunki zostaną pominięte, jakby ich w testamencie nie było. Nie przyniesie to Państwu korzyści, bo wówczas spadek zostanie rozstrzygnięty według ustawy, co często nie jest tym, czego Państwo chcą.

• Bez wykonawcy testamentu warunki i polecenia często nie są spełniane – dlatego należy wyznaczyć osobę, która będzie miała autorytet i obowiązek czuwania nad ich wykonaniem.

• Spory wokół nieokreślonych warunków są bardzo długie i kosztowne – właśnie dlatego lepiej potraktować sprawę poważnie już teraz i zainwestować w prawidłowe sformułowanie.

• Dziedzice konieczni (Państwa zstępni) będą mieli prawa niezależnie od tego, co napiszą Państwo w testamencie – trzeba to uwzględnić i sprawiedliwie ich zabezpieczyć, w przeciwnym razie będą domagać się zachowku.

Jeżeli chcą Państwo, aby Państwa ostatnia wola została rzeczywiście wykonana i aby nie doszło do sporów i zablokowania firmy, najbezpieczniej jest zlecić sporządzenie testamentu i jego poświadczenie u notariusza.

Prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS mogą zapewnić doradztwo prawne, przygotowanie i weryfikację testamentu, sporządzenie fachowych opinii prawnych, a także reprezentację w ewentualnych sporach. Prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz – chętnie pomożemy.