Cicha spółka i jej zastosowanie w praktyce

Czym jest cicha spółka i kiedy ma sens?

Cicha spółka nie jest odrębną osobą prawną ani nowym przedsiębiorstwem; to wyłącznie prywatny stosunek zobowiązaniowy między przedsiębiorcą a inwestorem. Dzięki temu pozostaje „cicha” – na zewnątrz istnienie takiego inwestora nie jest widoczne i nie znajduje odzwierciedlenia ani w czeskim rejestrze handlowym (obchodní rejstřík), ani w kapitale zakładowym firmy. Cichym wspólnikiem może być osoba fizyczna lub prawna (nie musi to być przedsiębiorca), a wkładem nie muszą być wyłącznie pieniądze – można wnieść również majątek, prawa lub inne wartości przydatne w działalności gospodarczej.

Cicha spółka pozwala firmie pozyskać kapitał bez klasycznego kredytu i bez formalnego wejścia inwestora do struktury właścicielskiej. W praktyce wykorzystuje się ją na przykład wtedy, gdy przedsiębiorca ma projekt rozwojowy lub znalazł się w przejściowych trudnościach finansowych, ale nie chce (lub nie może) zaciągnąć kredytu bankowego, a jednocześnie chce zachować pełną kontrolę nad firmą. Typowy przykład: spółka potrzebuje pieniędzy na nowy projekt, bank nie udzieli już kolejnej pożyczki, a Państwo nie chcą oferować inwestorowi udziału właścicielskiego.

Rozwiązaniem może być właśnie cichy wspólnik – inwestor, który zapewnia kapitał w zamian za udział w przyszłym zysku przedsiębiorstwa. Kancelaria adwokacka ARROWS spotyka się w swojej praktyce z wieloma takimi sytuacjami, a jej prawnicy regularnie pomagają ustanowić cichą spółkę tak, aby firma pozyskała potrzebne środki dyskretnie, a inwestor był przy tym odpowiednio chroniony umownie. W ten sposób można finansować na przykład jednorazowe projekty deweloperskie, rozbudowę produkcji, przetrwanie okresu kryzysowego lub inną ekspansję działalności – a wszystko to bez konieczności zrzekania się przez dotychczasowych właścicieli części spółki.

Cicha spółka a pożyczka i bezpośrednie wejście kapitałowe

Rozważając cichą spółkę, warto porównać ją z alternatywami – klasyczną pożyczką (kredytem) i bezpośrednim wejściem kapitałowym inwestora. W odróżnieniu od pożyczki cichemu wspólnikowi nie przysługuje żadne stałe wynagrodzenie (odsetki). Jego zysk zależy wyłącznie od powodzenia przedsiębiorcy – wynagrodzenie otrzyma tylko wtedy, gdy przedsiębiorstwo osiągnie zysk. Dla inwestora jest to bardziej ryzykowne: jeśli firma nie zarobi, nie dostanie nic; jeśli przedsiębiorstwo upadnie, może stracić cały wniesiony kapitał.

To wyższe ryzyko inwestorzy zwykle rekompensują sobie żądaniem wyższego udziału w zysku, niż odpowiadałoby to zwykłemu oprocentowaniu kredytu. Z perspektywy przedsiębiorcy cichy wspólnik jest jednak „tańszy” w czasie, gdy firmie się nie wiedzie – w przeciwieństwie do banku w latach strat nie trzeba płacić żadnych odsetek ani rat, po prostu nie wypłaca się udziału w zysku. Może to pomóc firmie przetrwać trudny okres, w którym regularna spłata kredytu byłaby dla niej zabójcza.

W porównaniu z klasycznym wejściem inwestora do spółki (nabycie udziału lub akcji) cicha spółka ma tę zaletę, że inwestor nie wchodzi do struktury właścicielskiej firmy. Cichy wspólnik nie ma praw głosu ani formalnego wpływu na zarządzanie – na zewnątrz pozostaje anonimowy. Udziały dotychczasowych właścicieli nie ulegają rozwodnieniu i nie ma potrzeby zmiany wpisu w rejestrze handlowym. Przedsiębiorca zachowuje więc pełną kontrolę nad firmą, a jednocześnie pozyskuje kapitał.

Dla inwestora atrakcyjne może być to, że uczestniczy w zysku podobnie jak akcjonariusz, ale bez wszystkich formalności korporacyjnych i publicznego rozgłosu. Cichy wspólnik nie odpowiada również za długi przedsiębiorcy, jeśli pozostanie rzeczywiście „cichy” – w przeciwieństwie do oficjalnego wspólnika nie ponosi żadnej osobistej odpowiedzialności za zobowiązania firmy (o ile nie naruszy warunku poufności). Jego ryzyko ogranicza się do wniesionego wkładu; nie można go wezwać do dopłaty dalszych pieniędzy ponad to, co przewiduje umowa.

Oczywiście cicha spółka ma również swoje wady w porównaniu z bezpośrednim udziałem właścicielskim. Cichy inwestor nie ma żadnego głosu w zarządzaniu spółką i musi ufać, że przedsiębiorca będzie dobrze prowadził firmę i rzetelnie wykazywał wyniki. Płynność takiej inwestycji jest niska – w przeciwieństwie do akcjonariusza cichy wspólnik nie może po prostu „sprzedać” swojego udziału na rynku ani przenieść swojego uczestnictwa bez zgody przedsiębiorcy. Wszystko zależy od postanowień umownych; zazwyczaj uczestnictwo można zakończyć wypowiedzeniem lub porozumieniem, ale do tego czasu pieniądze inwestora pozostają zamrożone w firmie.

Z podatkowego punktu widzenia udział w zysku cichego wspólnika przypomina dywidendę – firma musi odprowadzić od niego podatek u źródła w wysokości 15 %. Podatek ten jest potrącany przy wypłacie zysku cichemu wspólnikowi, a firma odprowadza go do państwa (musi w tym celu być zarejestrowana jako płatnik podatku dochodowego pobieranego u źródła). ARROWS zapewnia klientom w tym zakresie kompleksową obsługę – wyjaśni Państwu zalety i wady poszczególnych form finansowania i pomoże wybrać optymalny wariant. Prawnicy ARROWS mają doświadczenie zarówno w ustanawianiu cichych spółek, jak i w przygotowywaniu klasycznych wejść inwestorskich czy umów kredytowych, dzięki czemu potrafią doradzić, co jest najodpowiedniejsze dla Państwa zamierzenia i jak wszystko odpowiednio zabezpieczyć pod względem prawnym i podatkowym.

Ustalenia umowne i podział zysku

Cichą spółkę stosunkowo łatwo założyć – wystarczy zawrzeć umowę między przedsiębiorcą a inwestorem. Ustawa nie wymaga nawet formy pisemnej, ale zdecydowanie ją zalecamy. W umowie cichej spółki należy starannie określić kilka podstawowych kwestii: wysokość i formę wkładu, udział cichego wspólnika w zysku i w ewentualnej stracie, czas trwania cichej spółki, możliwości jej zakończenia oraz inne prawa i obowiązki stron.

Udział w zysku i stracie można ustalić dowolnie, musi on jednak być taki sam (w tej samej proporcji). Nie można uzgodnić, że cichy wspólnik uczestniczy tylko w zysku, a nie w stracie, lub odwrotnie – każde takie postanowienie byłoby nieważne. Jeśli strony nie uzgodnią wysokości udziału, zastosowanie ma reguła ustawowa: udział wspólnika określa się w stosunku do jego wkładu i według zwyczajów. Na przykład jeśli wniesie 20 % całkowitego kapitału, przysługuje mu 20 % zysku (wzgl. ponosi 20 % ewentualnej straty), chyba że uzgodniono inaczej.

Dobrze przygotowana umowa cichej spółki ma absolutnie kluczowe znaczenie – musi przewidywać różne scenariusze „co by było, gdyby” i chronić zarówno przedsiębiorcę, jak i inwestora. W umowie można uregulować sytuacje szczególne, takie jak sprzedaż przedsiębiorstwa czy zmiana właściciela firmy (standardowo przy sprzedaży firmy cicha spółka wygasa, ale można uzgodnić, że przedsiębiorca spłaci cichego wspólnika w pierwszej kolejności ze środków uzyskanych ze sprzedaży firmy itp.).

Zaleca się również uzgodnić, jak często cichy wspólnik będzie miał dostęp do informacji – z mocy ustawy ma prawo wglądu do księgowości i corocznego otrzymywania sprawozdania finansowego. W umowie można uzgodnić także rozszerzenie kontroli (np. kwartalne raporty z działalności) lub przeciwnie pewne ograniczenia. Jeśli firma chciałaby uniknąć udostępniania ważnych danych, musi mieć bardzo poważny powód – cichy wspólnik ma prawo sprawdzić, czy zysk do podziału został obliczony prawidłowo i rzetelnie.

Podział zysku następuje zwykle raz w roku po zatwierdzeniu sprawozdania finansowego. Jeśli przedsiębiorca nie wypłaci udziału w zysku w uzgodnionym lub ustawowym terminie, popada w zwłokę, a cichy wspólnik może żądać od niego odsetek za zwłokę i ewentualnie odstąpić od umowy, jeśli umowa na to pozwala. Prawo do udziału w zysku powstaje oczywiście tylko wtedy, gdy firma osiągnęła zysk – w latach straty cichy wspólnik nic nie otrzymuje.

Co się dzieje, gdy firma najpierw zarobi i wypłaci zysk, ale w kolejnym roku ponosi stratę?

Otrzymany zysk nie podlega zwrotowi. Strata znajduje odzwierciedlenie w obniżeniu wartości wkładu cichego wspólnika do cichej spółki. Innymi słowy, strata uszczupla część pieniędzy, które inwestor wniósł do firmy.

Nowy czeski Kodeks cywilny (ustawa nr 89/2012 Sb., dalej „k.c.”) zniósł obowiązek uzupełniania wkładu po stracie – cichy wspólnik nie musi więc zwracać firmie wypłaconych zysków ani uzupełniać wkładu do pierwotnej wartości. Jeśli jednak straty osiągną całą wysokość wkładu, cicha spółka automatycznie się kończy (chyba że cichy wspólnik sam zdecyduje się uzupełnić wkład i w ten sposób „uratować” projekt).

Po zakończeniu umowy przedsiębiorca jest zobowiązany zwrócić cichemu wspólnikowi jego wkład, powiększony lub pomniejszony o wyniki działalności na dzień wygaśnięcia umowy. W praktyce oznacza to, że inwestor otrzymuje z powrotem to, co pozostało z jego wkładu (np. wkład w wysokości 1 mln CZK (ok. 41 200 EUR) pomniejszony o udziały w stratach). Dlatego ważne jest, aby pomyśleć również o exit strategy i mieć w umowie jasno określone, kiedy i w jaki sposób wspólnik może domagać się zwrotu wkładu.

Kancelaria adwokacka ARROWS przy przygotowywaniu tych umów kładzie nacisk na szczegóły. Doświadczeni adwokaci uregulują w umowie wszystkie istotne postanowienia i zaproponują także ponadstandardowe elementy ochrony – na przykład karę umowną za zatajanie zysku, mechanizm rozstrzygania sporów wynikających z odmiennych poglądów księgowych, klauzulę poufności – po prostu wszystko, co ochroni Państwa inwestycje i działalność przed nieprzewidzianymi komplikacjami.

Oprócz sporządzenia lub weryfikacji umowy ARROWS pomoże Państwu z kompletną dokumentacją towarzyszącą – przygotuje dokumenty wewnętrzne, opinie prawne w niejasnych kwestiach (np. skutki podatkowe) i oczywiście zapewni również dalszą obsługę prawną, taką jak kontrola wykonywania umowy, konsultacje przy obliczaniu zysku czy reprezentacja w negocjacjach z drugą stroną.

Niewypłacalność przedsiębiorcy: ryzyka dla cichego wspólnika

Największą obawą każdego inwestora jest upadek firmy. Jak już wspomniano, ryzyko cichego wspólnika jest ograniczone – nie może stracić więcej, niż wniósł do przedsiębiorstwa. Nie oznacza to jednak, że w przypadku niewypłacalności nie jest zagrożony. Wręcz przeciwnie, w postępowaniu upadłościowym cichy wspólnik ze swoją wierzytelnością stoi dopiero za pozostałymi wierzycielami.

Umowa cichej spółki wygasa z chwilą niewypłacalności przedsiębiorcy, a cichemu wspólnikowi przysługuje prawo zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym wierzytelności w wysokości niewypłaconego wkładu (ewentualnie niewypłaconych udziałów w zysku). Jest jednak w praktyce zwykłym wierzycielem – jeśli na zaspokojenie wszystkich wierzytelności nie wystarczy majątku, cichy wspólnik często nie dostaje nic. Pozostaje mu więc tylko to, co ewentualnie otrzymał wcześniej z tytułu udziałów w zysku.

Dla inwestora cicha spółka jest więc pod względem gwarancji bardzo niepewna – nie ma żadnego zabezpieczenia ani prawa pierwszeństwa. Należy się z tym liczyć (wyższy zysk za wyższe ryzyko). Z drugiej strony dla przedsiębiorcy oznacza to, że w razie upadku nie musi cichemu wspólnikowi niczego dopłacać – cichy wspólnik po prostu dołącza do pozostałych niezabezpieczonych wierzycieli.

Kolejne ryzyko dla cichego wspólnika wynika z czynnika ludzkiego. Gdyby bowiem jego udział w przedsiębiorstwie wyszedł na jaw, może utracić ograniczoną odpowiedzialność. Ustawa stanowi, że jeśli nazwisko cichego wspólnika zostanie umieszczone w firmie (nazwie) przedsiębiorcy lub jeśli cichy wspólnik sam publicznie oświadczy wobec partnerów handlowych, że prowadzą działalność wspólnie, staje się poręczycielem długów przedsiębiorcy jak każdy inny wspólnik.

To skrajnie niebezpieczna sytuacja – cichy wspólnik mógłby wtedy spłacać wszystkie długi firmy bez ograniczeń, całym swoim majątkiem. Na szczęście ryzyku temu można stosunkowo łatwo zapobiec, zachowując dyskrecję. Prawnicy ARROWS zawsze podkreślają wobec klientów konieczność ścisłej poufności i pomagają ustalić wewnętrzne procesy tak, aby tajemnica inwestora nie była zagrożona (np. tożsamość inwestora zna tylko ograniczony krąg osób w firmie, umowy NDA itp.).

Jak cichy wspólnik może zminimalizować ryzyka związane z niewypłacalnością? Całkowicie zagwarantować zwrotu inwestycji nie można, ale można się na to zawczasu przygotować. Na przykład w umowie można uzgodnić, że w razie spadku wskaźników ekonomicznych poniżej określonego progu cichy wspólnik ma prawo wypowiedzieć umowę i żądać zwrotu wkładu, zanim będzie za późno.

ARROWS potrafi wprowadzić do umów takie tzw. mechanizmy early-warning. Ponadto inwestor może na bieżąco nadzorować gospodarowanie – np. żądać regularnych raportów finansowych, aby w porę wychwycić sygnały ostrzegawcze. Również w tym możemy klientom pomóc, w tym poprzez prawną ocenę sprawozdań finansowych czy ustalenie uprawnień kontrolnych w umowie.

Jeśli już dojdzie do niewypłacalności, adwokaci ARROWS mogą reprezentować cichego wspólnika w postępowaniu upadłościowym – zgłoszą jego wierzytelność, prowadzą rozmowy z syndykiem i dopilnują, aby szansa na jakąkolwiek wypłatę była jak największa. Jednocześnie mogą pomóc przedsiębiorcy ocenić możliwości reorganizacji lub innego rozwiązania sytuacji kryzysowej, aby uniknąć upadłości likwidacyjnej, która jest dla inwestorów najgorszym wariantem.

Kiedy zwrócić się do ekspertów

Cicha spółka to atrakcyjny instrument inwestycyjny, który może połączyć przedsiębiorcę poszukującego finansowania z inwestorem poszukującym udziału w zysku. Przynosi korzyści obu stronom – firmie zapewnia pieniądze bez zadłużania się i utraty kontroli, inwestorowi daje szansę na atrakcyjny zwrot. Jednocześnie stawia jednak wysokie wymagania w zakresie zaufania i starannego uregulowania prawnego. Jeśli rozważają Państwo wykorzystanie cichej spółki, czy to jako przedsiębiorca, czy jako inwestor, zalecamy konsultację z ekspertami.

Prawnicy ARROWS mają bogate doświadczenie z takimi umowami – pomogą Państwu wynegocjować uczciwe warunki, przygotują całą dokumentację i doradzą, jak zminimalizować ryzyka. Prosimy o kontakt – omówimy Państwa sytuację indywidualnie. Wspólnie znajdziemy rozwiązanie szyte na miarę, aby Państwa współpraca w formie cichej spółki przyniosła oczekiwane rezultaty i była pod względem prawnym w pełni prawidłowa.

Zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką ARROWS w celu niezobowiązującej konsultacji – jesteśmy tu po to, aby pomóc Państwu bezpiecznie pomnażać inwestycje i rozwijać działalność.