Najczęstsze błędy przy zakładaniu funduszu powierniczego

• Niejasne określenie warunków i uprawnień beneficjentów. Do typowych błędów należą niejasne, a nawet niemożliwe do spełnienia warunki, na jakich beneficjenci mają otrzymywać świadczenia z funduszu. Jeżeli statut ustala np. warunek „ukończenia prestiżowej uczelni” lub „prowadzenia uporządkowanego życia” dla wypłaty udziału, mogą powstać spory interpretacyjne. Warunki należy formułować jednoznacznie, realistycznie i w sposób umożliwiający kontrolę, w przeciwnym razie grozi paraliż funduszu i konflikt w rodzinie.
  
  
• Brak mechanizmów rozwiązywania sporów i nadzoru. Wiele statutów pomija ustalenie, jak postępować w przypadku sporu między zarządcą a beneficjentami lub między kilkoma beneficjentami nawzajem. Brakuje również niezależnego nadzoru nad zarządcą. Słabe lub żadne mechanizmy rozwiązywania konfliktów mogą wówczas prowadzić do przewlekłych batalii sądowych, które zagrożą realizacji celu funduszu. Rozwiązaniem jest ustanowienie protektora (nadzorcy) lub arbitra, który w razie nieporozumień zainterweniuje, ewentualnie uzgodnienie klauzuli arbitrażowej dla sporów wynikających z funduszu.
  
  
• Nieodpowiedni wybór lub niewystarczająca kontrola zarządcy. Zdarza się, że założyciel wybiera na zarządcę osobę, która nie ma wystarczającej wiedzy fachowej lub wiarygodności. W gorszym przypadku może to być nawet ktoś o ukrytych zamiarach. Przykładem błędu jest powierzenie całej władzy jednemu zarządcy bez ustanowienia zabezpieczeń – jeżeli zarządca zawiedzie lub zacznie działać na własną korzyść, fundusz poniesie duże straty. Dlatego błędem jest niewpisanie do statutu możliwości odwołania zarządcy (np. wspólną decyzją beneficjentów) lub pozostawienie go bez obowiązku bieżącego raportowania. Zasada ufaj, ale sprawdzaj obowiązuje tu podwójnie.
  
  
• Pominięcie klauzul chroniących majątek funduszu. Niektóre fundusze nie zawierają postanowień, które zapobiegałyby trwonieniu majątku lub jego nadużyciu. Brakuje na przykład tzw. klauzuli ochronnej przed lekkomyślnym zachowaniem beneficjentów, którzy mogliby domagać się od zarządcy przedwczesnych wypłat. Brakuje również postanowienia, że beneficjent traci uprawnienie, jeżeli próbowałby zaskarżyć fundusz przed sądem itp. Błędem jest także nieuregulowanie w porę uzupełniania majątku – fundusz może wówczas wygasnąć wskutek wyczerpania, jeżeli wszyscy beneficjenci wyczerpią swój udział, a dalsze zasady nie zostały ustalone.
  
  
• Naruszenie wymogów formalnych ustawy. Nawet drobny brak formalny może sprawić, że założenie funduszu zostanie uznane za nieważne. Na przykład jeżeli umowa założycielska nie zawiera wszystkich wymaganych elementów, statut nie ma formy aktu notarialnego, fundusz nie ma określonej własnej nazwy z oznaczeniem „svěřenský fond” itp., narażacie się na ryzyko bezwzględnej nieważności funduszu. Niezamierzone ujawnienie poufnych dokumentów (np. przez złożenie ich do zbioru dokumentów w innym rejestrze) może z kolei zniweczyć dyskrecję funduszu. Dlatego zawsze postępujcie dokładnie zgodnie z ustawą i radami notariusza – sprawdzi on formę, wymagane elementy oraz terminowe zgłoszenie do czeskiego rejestru funduszy powierniczych (evidence svěřenských fondů). Gdyby mimo to ktoś zakwestionował ważność funduszu, musiałby o tym rozstrzygnąć sąd, co oznacza dodatkowe koszty.
  
  
• Założenie funduszu w ostatniej chwili z powodu długów. Jak już wspomniano, próba „pośpiesznego” ukrycia majątku w funduszu przed wierzycielami to przepis na kłopoty. Wierzyciele lub syndyk mogą zaskarżyć takie przeniesienie jako pozorne i sprzeczne z dobrymi obyczajami, przy czym sąd może orzec o jego bezskuteczności lub nieważności. Cały fundusz poszedłby wtedy na marne. Również urzędy skarbowe monitorują takie sytuacje pod kątem możliwych nadużyć – groziłyby sankcje podatkowe. Zakładajcie fundusz w uczciwych zamiarach i jako długoterminowe rozwiązanie prewencyjne, a nie jako ratunek w ostatniej chwili.
  

Ryzyka związane z niedostatecznym przygotowaniem funduszu

Jeżeli fundusz powierniczy zostanie utworzony bez starannego przygotowania lub niezgodnie z ustawą, mogą nastąpić poważne konsekwencje. Do głównych ryzyk należą w szczególności:

• Prawna nieważność funduszu: Najdalej idącym ryzykiem jest to, że sąd z mocą wsteczną uzna czynność prawną założenia funduszu za nieważną (np. z powodu sprzeczności z dobrymi obyczajami lub ustawą) i stwierdzi, że fundusz nie powstał ważnie. W takim przypadku majątek musiałby wrócić do założyciela lub do masy spadkowej, a wszystkie wypłaty dla beneficjentów mogłyby zostać zakwestionowane.
  
  
• Utrata kontroli nad majątkiem: Źle skonfigurowany fundusz może doprowadzić do tego, że założyciel lub rodzina faktycznie utracą wpływ na swój majątek, i to bez zapewnienia odpowiedniej rekompensaty. Ostrzegawczym przykładem jest sytuacja, w której zarządca nadużyje swobody przyznanej mu w statucie i zacznie wykorzystywać zarządzany majątek niecelowo lub dla własnej korzyści. Jeżeli statut nie umożliwia łatwej zmiany zarządcy, beneficjenci lub założyciel mogą latami walczyć o naprawienie sytuacji. W skrajnych przypadkach może nawet dojść do tego, że założyciel znajdzie się w gorszej sytuacji niż przed założeniem funduszu – na przykład straci mieszkanie lub dochód z majątku wniesionego do funduszu, ponieważ nie zastrzegł sobie prawa do dalszego korzystania z niego. Dlatego tak ważne jest zapewnienie w statucie swoich minimalnych gwarancji (np. że założyciel może dożywotnio korzystać z wniesionej nieruchomości itp.).
  
  
• Ryzyka finansowe i podatkowe: Niedostateczne przygotowanie może sprawić, że fundusz i jego beneficjenci poniosą niepotrzebnie wysokie obciążenie podatkowe lub otrzymają kary za niewykonanie obowiązków. Na przykład zaniechanie rejestracji funduszu dla celów podatku dochodowego lub VAT może prowadzić do sankcji. Źle ustrukturyzowany fundusz może opodatkowywać dochody mniej korzystnie niż inna forma zarządzania majątkiem. Jeżeli założyciel nie omówi sytuacji z doradcą podatkowym, może być zaskoczony, że niektóre przeniesienia wywołały obowiązek podatkowy (podatek od darowizn, podatek od nabycia nieruchomości – istniał do 2020 roku, obecnie już nie, i in.). Ryzyko finansowe tkwi również w kosztach – fundusz musi opłacać notariusza, zarządcę, księgowych, ewentualnie audyt, co przy mniejszym majątku może uszczuplać zyski. Bez właściwego planu może się okazać, że koszty i podatki przeważą nad korzyściami z funduszu.
  
  
• Ryzyko sporów i paraliżu funduszu: Jeżeli przygotowanie zostanie zbagatelizowane, a zasady funduszu są niejednoznaczne, jest niemal pewne, że prędzej czy później dojdzie do sporu. Może to być spór między członkami rodziny o wykładnię statutu (kto i kiedy jest do czego uprawniony) lub spór z zarządcą o sposób zarządzania majątkiem. Takie spory często kończą się w sądzie, a zanim zostaną rozstrzygnięte, majątek funduszu może być zablokowany. Beneficjenci nie otrzymują wówczas świadczeń na czas, a sens funduszu zanika. Ryzykiem jest również to, że nie będzie można powołać nowego zarządcy, jeżeli dotychczasowy zrezygnuje – ponownie z powodu niewystarczających postanowień statutu. Rezultatem może być zamrożony fundusz, w którym nie ma kto podejmować decyzji, a jedyną drogą jest interwencja sądu.
  
  
• Ryzyko reputacyjne i prawne nadużycia funduszu: Wreszcie, jeżeli fundusz nie jest przejrzysty i zgodny z przepisami o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, może znaleźć się w polu zainteresowania urzędów. Obecne przepisy nakazują już, aby fundusze powiernicze rejestrowały swoich beneficjentów rzeczywistych (zazwyczaj założycieli lub beneficjentów) w centralnym rejestrze. Jeżeli fundusz zostanie założony wyłącznie w celu ukrycia nieuczciwej działalności lub majątku, osobom zaangażowanym w taki fundusz grozi odpowiedzialność karna. Dla uczciwych założycieli ryzyko polega więc raczej na tym, by ich fundusz spełnił wszystkie obowiązki rejestracyjne i nie mógł być nawet przez pomyłkę łączony z jakimikolwiek nieprawidłowościami.
  

Przykłady z praktyki

• Na zakończenie przyjrzyjmy się dwóm prawdziwym historiom, które ilustrują, jak założenie funduszu powierniczego może się skończyć w praktyce – raz pozytywnie, raz negatywnie. Przykłady te pokazują, co potrafi dobrze skonfigurowany fundusz, a z drugiej strony jakie problemy mogą pojawić się przy błędnym postępowaniu.
• Inspirujący przykład – rodzinna firma w bezpiecznych rękach: Pan Novák zbudował odnoszącą sukcesy firmę rodzinną, ale okazało się, że jego dzieci nie są zainteresowane dalszym kierowaniem przedsiębiorstwem (ani nie mają do tego odpowiednich umiejętności). Nie chciał sprzedać firmy obcym ludziom, ale jednocześnie nie mógł przekazać jej potomkom, którzy by jej nie prowadzili. Postanowił więc założyć fundusz powierniczy i wnieść do niego swoje akcje spółki. Na zarządcę powołał doświadczonego menedżera spoza rodziny, który miał dalej kierować firmą i ją rozwijać. Statut funduszu określił, że zysk netto z działalności zarządca będzie regularnie wypłacał dzieciom i wnukom pana Nováka jako beneficjentom. Dzięki temu rozwiązaniu oddzielił własność od zarządzania firmą – firma może działać dalej pod fachowym kierownictwem i nosić nazwisko rodziny, a dzieci nie muszą aktywnie prowadzić działalności. Jednocześnie rodzina nie traci korzyści finansowych z rodzinnego przedsiębiorstwa. Fundusz przewidział także, że jeżeli którykolwiek z potomków zacząłby szkodzić firmie lub ingerować w jej działalność, utraci prawo do wypłat zysków. Dzięki temu rodzinne dziedzictwo jest zabezpieczone: firma prosperuje, a rodzina ma zagwarantowane korzyści, bez wewnętrznych sporów czy upadku przedsiębiorstwa wskutek niekompetentnego kierownictwa.
• Przykład ostrzegawczy – ryzyka nadużycia funduszu: W 2015 roku Sąd Najwyższy Republiki Czeskiej (Nejvyšší soud) (24 Cdo 1754/2022) rozpatrywał sprawę pani Anny, seniorki cierpiącej na lżejsze zaburzenie psychiczne, którą wykorzystał pewien oszust. Mężczyzna ten wkradł się w jej zaufanie, a nawet wprowadził się do niej z rodziną, i nakłonił ją do założenia funduszu powierniczego, do którego wniosła swoje dwie nieruchomości. W statucie dyskretnie zapisano, że ów mężczyzna będzie beneficjentem ostatniej instancji – tzn. majątek przypadłby jemu, gdyby fundusz wygasł. Oszust czerpał korzyści z nieruchomości. Gdy cała sprawa wyszła na jaw, został wprawdzie skazany za usiłowanie oszustwa, ale pojawił się problem, jak odzyskać majątek z funduszu. Sądy musiały rozstrzygnąć kwestię ważności założenia funduszu i wydzielenia majątku. Sąd Najwyższy ostatecznie potwierdził, że jeżeli fundusz został utworzony w wyniku oszustwa i z naruszeniem dobrych obyczajów, jego założenie można uznać za nieważne, a majątek zwrócić pierwotnej właścicielce. Pani Anna po latach doczekała się sprawiedliwości, ale sprawa ta jest ostrzeżeniem – nigdy nie zakładajcie funduszu pod presją lub z inicjatywy obcej osoby bez niezależnej kontroli. Ta nieszczęśliwa historia pokazuje, że źle skonfigurowany fundusz powierniczy (w dodatku założony z nieuczciwych pobudek) może poważnie zagrozić założycielowi i pozbawić go majątku, zamiast go chronić. Dlatego zawsze działajcie ostrożnie, angażujcie zaufanych doradców i dbajcie o własny najlepszy interes.

Podsumowanie

Założenie funduszu powierniczego jest silnym narzędziem ochrony majątku, zarządzania nim i zapewnienia długoterminowego bezpieczeństwa beneficjentom. Aby jednak fundusz był skuteczny i bezproblemowy, niezbędne jest staranne ustalenie warunków, wybór zarządcy i określenie mechanizmów na wypadek ewentualnych sporów. Błędy w tych obszarach mogą prowadzić do problemów prawnych, sporów, a nawet do nieważności funduszu. Zawsze ważne jest, by podchodzić do zakładania funduszu z długoterminowymi zamiarami i z pomocą ekspertów, którzy zapewnią, że fundusz będzie działał zgodnie z ustawą i wolą założyciela.

Przy zakładaniu funduszu powierniczego założyciel powinien rozważyć wszystkie potencjalne ryzyka i unikać pośpiechu. Prawidłowo skonfigurowany fundusz może być doskonałym narzędziem ochrony majątku rodzinnego, ale jego przygotowanie i realizacja wymagają maksymalnej dbałości o szczegóły i starannego nadzoru prawnego. Przestrzeganie wymogów ustawowych, przejrzystość i środki ochronne są kluczem do tego, by fundusz bezproblemowo służył swojemu celowi.