Różne rodzaje udziałów w s.r.o.

Udział podstawowy a udział szczególny: co mówi ustawa?

Czeska ustawa o korporacjach handlowych (ustawa nr 90/2012 Sb., dalej „ZOK”) wyraźnie pozwala, aby umowa spółki dopuszczała powstanie różnych rodzajów udziałów. Jedna osoba może nawet posiadać jednocześnie kilka udziałów, także różnego rodzaju, jeżeli umowa spółki na to zezwala. To duża różnica w porównaniu ze stanem sprzed rekodyfikacji – do 2014 roku obowiązywała ścisła zasada „jeden wspólnik = jeden udział”, a ustawa nie dopuszczała szczególnych modyfikacji praw z udziału. Obecnie wspólnicy mogą w granicach wyznaczonych przez ustawę „uszyć na miarę” swoje wzajemne prawa właśnie za pomocą różnych rodzajów udziałów.

Przykład: Wyobraźmy sobie dwoje założycieli startupu – Janę i Petra. Jana wnosi do firmy unikalny pomysł i będzie nią kierować, Petr wnosi większy kapitał. Chcą wspólnie prowadzić działalność, ale mają różne priorytety: Jana pragnie mieć kontrolę nad spółką, mimo że jej wkład jest mniejszy, a Petr chciałby uzyskać jak najwyższy udział w zysku z przyszłego sukcesu firmy. Dzięki modyfikacji rodzajów udziałów mogą ukształtować umowę spółki tak, aby odpowiadała obojgu – na przykład przyznać Janie udział z większym prawem głosu (kontrola), a Petrowi udział z wyższym prawem do zysku, niż wynikałoby z jego wkładu.

Ustawa oczywiście wyznacza również granice tych modyfikacji. Podstawowe ograniczenia są dwa: po pierwsze, treść różnych rodzajów udziałów musi być dokładnie określona w umowie spółki (§ 136 ZOK). Oznacza to, że w umowie Państwa s.r.o. musi być wskazane, jakie rodzaje udziałów spółka posiada, jak się nazywają i jakie szczególne prawa lub obowiązki są z nimi związane. Po drugie, niektórych praw nie można całkowicie odebrać wszystkim udziałom – na przykład w spółce musi istnieć co najmniej jeden udział z prawem głosu. Poniżej omówimy szczegółowo, jakie konkretne prawa z udziałów można modyfikować i w jakim zakresie.

Możliwości modyfikacji udziałów w s.r.o.

Poniżej przedstawiamy przegląd najczęstszych obszarów, w których można ustalić odmienne prawa lub obowiązki związane z udziałem w s.r.o. W porównaniu ze standardowym ustawieniem (udziałem podstawowym) w umowie spółki można uzgodnić w szczególności:

1. Odmienne prawo głosu:

Standardowo każdy wspólnik głosuje na zgromadzeniu wspólników proporcjonalnie do swojego udziału w kapitale zakładowym (zarówno zysk, jak i prawo głosu są domyślnie dzielone proporcjonalnie do udziałów). Umowa spółki może jednak określić inną liczbę głosów przypadającą na jeden udział. Można więc utworzyć udział, który ma więcej głosów (np. 1 udział = 5 głosów) lub przeciwnie mniej głosów, ewentualnie udział bez prawa głosu.

ZOK dopuszcza te warianty – pozwala nawet utworzyć udział bez prawa głosu, nie można jedynie odebrać prawa głosu wszystkim udziałom jednocześnie (w spółce musi istnieć co najmniej jeden udział z prawem głosu). W praktyce wykorzystają to Państwo na przykład wtedy, gdy chcą wynagrodzić partnera strategicznego niewielkim udziałem w firmie, nie osłabiając przy tym swoich uprawnień decyzyjnych – można mu przyznać udział bez prawa głosu (będzie miał prawo do zysku, ale nie będzie ingerował w zarządzanie). 

2. Zmodyfikowany udział w zysku (dywidenda):

Podstawowa zasada jest taka, że zysk dzieli się według wielkości udziałów, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Wspólnicy mogą jednak uzgodnić różne warianty podziału zysku. Wyższy udział w zysku dla określonego udziału oznacza, że dany wspólnik otrzyma z rocznego zysku większy procent, niż wynikałoby z jego wkładu (na przykład zamiast 30% może mieć prawo do 50% zysku). Preferencyjny udział w zysku zapewnia pierwszeństwo wypłaty dywidendy temu wspólnikowi – na przykład w ten sposób, że najpierw wypłaca się jemu stałą kwotę lub procent, a pozostali dzielą się resztą.

Stały udział w zysku to szczególny rodzaj, w którym wspólnik ma prawo do stałej kwoty lub procentu zysku automatycznie, niezależnie od głosowania zgromadzenia wspólników. ZOK stanowi nawet, że w przypadku udziałów ze stałym udziałem w zysku zgromadzenie wspólników nie musi co roku zatwierdzać wypłaty zysku – wspólnikowi przysługuje ta „stała dywidenda” bezpośrednio z mocy ustawy. Czy możliwy jest także udział bez prawa do zysku? Teoretycznie tak – można wyobrazić sobie udział, w którym prawo do udziału w zysku zostało wyraźnie wyłączone. Jeżeli rozważają Państwo takie rozwiązanie (np. chcą komuś przyznać udział wyłącznie z prawem głosu, ale bez udziału w zysku), koniecznie skonsultujcie to z prawnikiem – takie postanowienie musi być sformułowane z dużą ostrożnością.

3. Zbywalność udziału i prawo pierwokupu:

ZOK dość szczegółowo reguluje zbywanie udziałów w s.r.o. Wewnątrz spółki (między obecnymi wspólnikami) zbycie udziału jest swobodne – każdy wspólnik może przenieść swój udział na innego wspólnika bez zgody pozostałych. Na zewnątrz (na osobę spoza kręgu wspólników) jest odwrotnie: zasada domyślna stanowi, że zbycie udziału na rzecz osoby trzeciej jest możliwe tylko za zgodą zgromadzenia wspólników.

Umowa spółki może jednak te zasady zmienić. Można zbywalność ułatwić (np. całkowicie swobodne zbycie także na rzecz osób trzecich bez konieczności uzyskania zgody) lub przeciwnie zaostrzyć (np. wymagać zgody zgromadzenia wspólników również przy zbyciu wewnątrz spółki).

Jeżeli ustanowią Państwo jakiekolwiek ograniczenie zbywalności (np. zakaz zbycia do określonego roku), należy pamiętać, że umowa zbycia zawarta z naruszeniem takiego ograniczenia byłaby nieważna. Zaleca się również zawarcie w umowie spółki prawa pierwokupu: gdy któryś ze wspólników zdecyduje się sprzedać swój udział, musi go najpierw zaoferować obecnym wspólnikom na tych samych warunkach. Prawo pierwokupu chroni pozostałych wspólników przed ryzykiem, że udział trafi w ręce osoby obcej bez ich wiedzy.

Wskazówka: Jeżeli udział jest w pełni swobodnie zbywalny (bez ograniczeń i zgody), można skorzystać z instytucji dokumentu udziałowego (kmenový list) – jest to papier wartościowy reprezentujący udział. Dokument udziałowy znacznie ułatwia zbycie takiego udziału (przenosi się go przez indos, podobnie jak akcję), ale można go wydać wyłącznie do udziału, którego zbywalność nie jest ograniczona.

4. Inne szczególne prawa związane z udziałem:

Oprócz głosów i zysku można określonym udziałom przyznać także szczególne korzyści w zakresie zarządzania spółką i kontroli nad nią. Są to zazwyczaj postanowienia szyte na miarę konkretnych sytuacji. Można na przykład uzgodnić, że posiadacz określonego udziału ma prawo weta przy niektórych kluczowych decyzjach – bez jego zgody zgromadzenie wspólników nie mogłoby rozstrzygać kwestii strategicznych (typowo zmiana umowy spółki, sprzedaż przedsiębiorstwa itp.). Wspólnik z konkretnym udziałem może też mieć prawo powoływania członka organu spółki (np. członka zarządu lub członka rady nadzorczej, jeżeli taka rada istnieje).

Kolejną możliwą korzyścią jest rozszerzone prawo do informacji – ustawa przyznaje każdemu wspólnikowi prawo wglądu w dokumenty i księgowość, ale mogą Państwo postanowić, że jeden wspólnik będzie otrzymywał na przykład bardziej szczegółowe raporty o gospodarowaniu lub ma prawo do konsultacji z kierownictwem ponad obowiązki ustawowe. Takie indywidualne prawa przyznaje się zwykle inwestorom lub partnerom, którzy chcą lepiej chronić swoją inwestycję.

Przykład z praktyki: Jeżeli do firmy wchodzi znaczący inwestor z udziałem mniejszościowym, może uzyskać udział z prawem weta przy kluczowych decyzjach oraz z prawem powoływania członka zarządu, aby mieć kontrolę nad gospodarowaniem. Założyciele mogą natomiast zachować udziały, które zagwarantują im, że bez nich nie da się pokierować firmą w innym kierunku. Warto wiedzieć: Prawo weta lub nominowania członka organu nie są wprawdzie wyraźnie wymienione w ustawie, ale wynikają ze swobody umów i są dopuszczalne – praktyka je zna i stosuje.

5. Szczególne obowiązki związane z udziałem:

Z określonymi udziałami mogą być związane nie tylko prawa, ale również obowiązki. Oprócz podstawowego obowiązku wniesienia wkładu umowa spółki może nałożyć na wspólników na przykład tzw. obowiązek dopłat – czyli obowiązek wniesienia na rzecz spółki dodatkowego wkładu finansowego ponad wkład, jeżeli tak zdecyduje zgromadzenie wspólników (typowo gdy firma potrzebuje dodatkowego kapitału).

Obowiązek ten może dotyczyć tylko niektórych udziałów – w umowie spółki można określić, z którymi udziałami wiąże się dopłata. W praktyce może to wyglądać tak, że jedynie udziały należące do założycieli są objęte obowiązkiem dopłat (założyciele zobowiązują się w razie potrzeby „dolewać” pieniądze do firmy), podczas gdy udział inwestora jest z tego obowiązku zwolniony. Wszystkie szczególne obowiązki muszą być sformułowane jasno i proporcjonalnie – nie mogą być sprzeczne z ustawą ani z dobrymi obyczajami.

Zalety i ryzyka różnych modyfikacji udziałów

Możliwość zdefiniowania różnych rodzajów udziałów daje wspólnikom dużą elastyczność. Mogą Państwo motywować inwestorów na przykład gwarantowanym stałym udziałem w zysku, nie przekazując im kontroli decyzyjnej. Założyciele z kolei mogą utrzymać wpływ na firmę za pomocą udziałów z większą siłą głosu lub prawem weta, nawet gdy przyjmą kolejnych wspólników.

Różne udziały ułatwiają także rozwiązywanie sytuacji, w których jeden wspólnik wnosi przede wszystkim pracę, a inny głównie kapitał – każdy może mieć udział „uszyty na miarę” odpowiadający jego wkładowi. W przypadku zbycia udziałów prawidłowo ustalone prawa pierwokupu i ograniczenia zbywalności zapewniają stabilność struktury właścicielskiej i zapobiegają niechcianym niespodziankom, gdy do spółki weszłaby osoba obca.

Z drugiej strony ta swoboda niesie ze sobą także ryzyka i pułapki. Im bardziej złożone i niestandardowe postanowienia zawiera umowa spółki, tym większe ryzyko niejasności lub sporów w przyszłości. Każde szczególne prawo lub obowiązek musi być zdefiniowane jednoznacznie – wszelkie luki lub dwuznaczności mogą prowadzić do rozbieżnej wykładni i konfliktów między wspólnikami.

Nadmierna nierównowaga może również zaszkodzić relacjom w firmie: jeżeli jeden wspólnik ma znacznie ograniczone prawa (np. w ogóle nie głosuje lub nie ma udziału w zysku), może z czasem czuć się pokrzywdzony i szukać sposobu, by zmienić sytuację lub opuścić firmę. Nie zapominajmy też o stronie praktycznej: jeżeli w przyszłości zdecydują się Państwo pozyskać kolejnych inwestorów lub sprzedać udział, zbyt skomplikowana struktura udziałów może zniechęcać inwestorów lub spowolnić cały proces (będzie wymagać szczegółowego badania prawnego i zmian).

Podsumowanie zalet: Możliwość dostosowania praw z udziałów pozwala ustalić bardziej sprawiedliwe warunki dla różnych typów wspólników, przyciągnąć inwestycje i zachować kontrolę nad firmą.

Podsumowanie ryzyk: Złożoność może prowadzić do nieporozumień i sporów, skrajne ograniczenia praw mogą być nieważne lub problematyczne, a bez fachowej wiedzy grozi, że postanowienia umowy spółki zostaną sformułowane niejasno lub sprzecznie z ustawą.

Podsumowanie

Modyfikacja rodzajów udziałów to potężne narzędzie, ale należy z niego korzystać ostrożnie i z pełnym zrozumieniem skutków prawnych. Każda spółka jest inna i nie istnieje uniwersalne rozwiązanie – dlatego warto omówić ustawienie udziałów z adwokatem doświadczonym w prawie korporacyjnym. Ekspert pomoże ocenić, które pomysły są wykonalne i zgodne z prawem, a które mogłyby napotkać przeszkody.

Potwierdzi Państwu na przykład, jak prawidłowo sformułować postanowienie o udziale ze stałym udziałem w zysku, aby było zgodne z ZOK, lub czy zamierzone przez Państwa ograniczenie zbywalności jest ważne. Zlećcie sprawdzenie lub przygotowanie umowy spółki na miarę – to się opłaca. Oszczędzą sobie Państwo w przyszłości wielu zmartwień i unikną kosztownych sporów lub nieważnych postanowień.

Potrzebują Państwo porady w zakresie ustalenia praw i obowiązków wspólników w swojej firmie? Prosimy o kontakt z naszą kancelarią adwokacką. Chętnie przeanalizujemy Państwa umowę spółki, wskażemy możliwe usprawnienia lub ryzyka i zaproponujemy optymalne rozwiązanie zgodne z prawem oraz z Państwa celami biznesowymi. Skontaktujcie się z nami jeszcze dziś – wspólnie zadbamy o to, aby Państwa s.r.o. stała na solidnych fundamentach i korzystała ze wszystkich zalet, jakie oferuje nowoczesne prawo.