Tajemnica lekarska a obowiązek zawiadomienia

Tajemnica lekarska

Istotą przestępstwa nieuprawnionego przetwarzania danych osobowych jest naruszenie ustawowego obowiązku zachowania tajemnicy, i to także z niedbalstwa. Chodzi o sytuacje, w których bezprawnie przekazujesz, publikujesz lub udostępniasz dane osobowe osobom trzecim – i tym samym wyrządzasz poważną szkodę osobie, której te dane dotyczą.

Wniosek o współpracę od Policji Republiki Czeskiej (Policie ČR) 

W praktyce zdarza się, że organy ścigania żądają informacji na potrzeby postępowania karnego. Informacji o danych dotyczących zdrowia mogą one żądać od placówki medycznej wyłącznie na podstawie uprzedniej zgody sędziego, zob. orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego Republiki Czeskiej (Ústavní soud) sygn. akt II. ÚS 2050/14.

Kiedy jednak tajemnica nie obowiązuje bezwzględnie?

Czeski porządek prawny uwzględnia sytuacje, w których interes publiczny lub ochrona życia przeważają nad prywatnością pacjenta. Istnieją wyjątki ustawowe, gdy lekarz może lub musi ujawnić poufne informacje – nie naruszając przy tym tajemnicy. Wyjątki te obejmują w szczególności (§ 51 ust. 2 czeskiej ustawy o usługach zdrowotnych):

• Zgoda pacjenta: Jeżeli pacjent (lub jego przedstawiciel ustawowy) wyrazi zgodę, lekarz może przekazać określone informacje dalej.

• Obowiązki ustawowe w postępowaniu: Na przykład obowiązek składania zeznań przed sądem lub udostępnienia dokumentacji zgodnie z przepisami procesowymi.

• Obowiązek zawiadomienia na podstawie ustaw szczególnych: Najważniejszy jest obowiązek zawiadomienia o wybranych przestępstwach lub zapobieżenia im zgodnie z czeskim Kodeksem karnym (ustawa nr 40/2009 Sb., dalej „KK”). Właśnie ten ustawowy obowiązek „przełamuje” tajemnicę lekarską w przypadkach najpoważniejszej przestępczości.

Obowiązek zawiadomienia: kiedy lekarz musi zgłosić popełnione przestępstwo

KK nakłada na każdego obywatela obowiązek zawiadomienia o wybranych poważnych przestępstwach. Ten obowiązek zawiadomienia oznacza konieczność niezwłocznego poinformowania prokuratora lub policji, jeżeli dana osoba w wiarygodny sposób dowie się, że popełniono określoną poważną zbrodnię.

Należą tu wyłącznie przestępstwa wymienione w ustawie, typowo najpoważniejsza przestępczość: na przykład zabójstwo, ciężki uszczerbek na zdrowiu, tortury, handel ludźmi, wykorzystywanie dziecka do produkcji pornografii, znęcanie się nad osobą powierzoną, ale także niektóre szczególnie poważne przestępstwa majątkowe lub gospodarcze, akty terrorystyczne itp. Pełny katalog określa ustawa (§ 368 KK) i obejmuje on rzeczywiście tylko szczególnie niebezpieczne czyny.

Wyjątki od obowiązku zawiadomienia są ograniczone. Ustawa przewiduje np. przypadki, w których zawiadamiający przez zgłoszenie sprawcy naraziłby siebie lub osobę bliską na poważne niebezpieczeństwo (zagrożenie życia, zdrowia lub na przykład ryzyko ścigania karnego samego siebie). Ponadto adwokaci i ich aplikanci nie mają obowiązku zawiadomienia w odniesieniu do informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu adwokata.

Podobnie duchowni zarejestrowanych kościołów nie muszą ujawniać tajemnicy spowiedzi. Lekarze nie mają jednak żadnego ogólnego wyjątku – jeżeli lekarz w ramach wykonywania zawodu w wiarygodny sposób dowie się, że popełniono któreś z wymienionych poważnych przestępstw, ma ustawowy obowiązek je zgłosić (typowo policji). Co więcej – obowiązek ten obowiązuje pomimo tajemnicy lekarskiej.

Jeżeli lekarz wypełni obowiązek zawiadomienia i zgłosi poważną zbrodnię, nie dochodzi do nieuprawnionego ujawnienia chronionych informacji – w takiej sytuacji ustawa przełamuje tajemnicę. Lekarz nie musi się więc obawiać, że naruszy przepisy o tajemnicy. Przeciwnie, niewypełnienie obowiązku zawiadomienia mogłoby skutkować wszczęciem wobec niego postępowania karnego.

Uwaga: w katalogu przestępstw objętych obowiązkiem zawiadomienia nie ma większości przestępstw przeciwko godności człowieka w sferze seksualnej (typowo zgwałcenia, wykorzystania seksualnego czy obcowania płciowego między krewnymi). Jeżeli więc do zgwałcenia osoby pełnoletniej już doszło, lekarz nie ma obowiązku zgłaszać tego faktu Policji Republiki Czeskiej.

W przypadku osób małoletnich zastosowanie mają przepisy czeskiej ustawy o socjalno-prawnej ochronie dzieci. Podmioty świadczące usługi zdrowotne mają obowiązek zawiadomić urząd gminy o rozszerzonym zakresie działania (obecní úřad obce s rozšířenou působností) o okolicznościach wskazujących na to, że wobec dziecka popełniono przestępstwo zagrażające jego życiu, zdrowiu, wolności, godności, rozwojowi moralnemu lub mieniu.

Obowiązek zapobieżenia przestępstwu: aktywna rola lekarza w prewencji

Oprócz zawiadamiania o już popełnionych czynach lekarze (podobnie jak pozostali obywatele) mają także obowiązek zapobieżenia przygotowywanemu lub właśnie popełnianemu poważnemu przestępstwu. Jeżeli lekarz w wiarygodny sposób dowie się, że ktoś przygotowuje lub popełnia którąś z wyżej wymienionych zbrodni (np. planuje zabójstwo lub ciężki uszczerbek na zdrowiu), musi aktywnie działać, aby zapobiec dokonaniu czynu.

Zapobieżenia można dokonać własną interwencją, ale w praktyce z reguły wystarczy terminowe powiadomienie Policji Republiki Czeskiej lub prokuratora. W ten sposób lekarz wypełnia swój obowiązek, a odpowiedzialność za udaremnienie zbrodni przechodzi na organy ścigania.

Taksatywny katalog przestępstw objętych obowiązkiem zapobieżenia jest znacznie szerszy niż w przypadku obowiązku zawiadomienia i obejmuje m.in. także zgwałcenie lub wykorzystanie seksualne.

Również w przypadku zapobieżenia przestępstwu istnieją ograniczone okoliczności zwalniające. Jeżeli lekarz nie mógłby zapobiec przestępstwu bez znacznych trudności lub bez ryzyka dla siebie bądź swoich bliskich (np. realnie grozi zemsta sprawcy), bezczynność nie jest karalna. Sytuacje, w których zawiadomienie zagrażałoby bezpieczeństwu lekarza, są jednak raczej wyjątkowe. W praktyce obowiązuje więc zasada, że gdy tylko lekarz w wiarygodny sposób dowie się o przygotowywanej poważnej zbrodni, ma obowiązek niezwłocznie działać – typowo poinformować Policję Republiki Czeskiej – i w ten sposób zapobiec popełnieniu czynu.

Sytuacje praktyczne: kiedy (nie) milczeć i kiedy zawiadomić

W codziennej praktyce lekarskiej mogą pojawić się trudne dylematy. Poniżej przedstawiamy kilka modelowych sytuacji i sposób podejścia do nich z prawnego punktu widzenia:

• Znęcanie się nad dzieckiem: Pediatra lub inny lekarz leczący dziecko może zauważyć podejrzane liczne siniaki w różnych stadiach gojenia, oznaki niedożywienia lub sygnały wykorzystywania seksualnego. Znęcanie się nad osobą powierzoną należy do czynów, o których lekarz ma obowiązek zawiadomić. Jeżeli tego nie zrobi, a podejrzenie się potwierdzi, naraża się na odpowiedzialność za niezawiadomienie o przestępstwie. Jednocześnie dalsze milczenie może prowadzić do kolejnej krzywdy dziecka. W praktyce warto nie zwlekać – poinformować policję lub OSPOD (organ socjalno-prawnej ochrony dzieci, orgán sociálně-právní ochrany dětí) i rozwiązać sytuację zgodnie z prawem.

• Przemoc domowa i poważny uszczerbek na zdrowiu: Lekarz izby przyjęć leczący dorosłą ofiarę powtarzających się złamań lub urazów głowy może powziąć uzasadnione podejrzenie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w ramach przemocy domowej. Jeżeli ustali, że obrażenia spowodował partner i chodzi o poważne ataki (np. duszenie, użycie broni itp.), podlega to obowiązkowi zawiadomienia. Ciężki uszczerbek na zdrowiu (§ 145 KK) jest przestępstwem, które lekarz musi zgłosić. Natomiast jeżeli obrażenia byłyby lekkie, a lekarz nie miałby pewności co do okoliczności (np. pacjentka ukrywa prawdziwą przyczynę), należy postępować z wyczuciem – tajemnicę można przełamać tylko przy pewności co do poważnego czynu. Jeżeli lekarz nie jest pewien, może skonsultować sprawę (zob. niżej) lub obserwować rozwój sytuacji, aby w porę zareagować w razie eskalacji przemocy.

• Pacjent grożący czynem przemocy lub terroryzmem: Psychiatra lub lekarz rodzinny może usłyszeć od pacjenta niepokojące wypowiedzi w rodzaju „zabiję tego człowieka” lub opis planu ataku. Jeżeli nie są to czcze słowa i lekarz ma powody, by traktować groźbę poważnie, powstaje obowiązek zapobieżenia przestępstwu. Gdyby pacjent rzeczywiście przygotowywał np. zabójstwo lub atak terrorystyczny, lekarz musi uczynić wszystko, by udaremnić czyn – typowo niezwłocznie poinformować Policję Republiki Czeskiej. Zrozumiałe jest, że taki krok jest delikatny (zwłaszcza w psychiatrii, gdzie może chodzić o urojenia), ale ustawa jest tu jednoznaczna: ochrona życia ma pierwszeństwo przed tajemnicą. Oprócz wezwania policji można rozważyć hospitalizację pacjenta (jeżeli stan na to pozwala), ale zawiadomienia nie można pominąć, w przeciwnym razie lekarz dopuściłby się niezapobieżenia przestępstwu.

• Poważne obrażenia związane z działalnością przestępczą: Niektóre obrażenia powinny natychmiast wzbudzić u lekarza podejrzenie popełnienia zbrodni. Przykładem jest rana postrzałowa (poza jednoznacznie udokumentowanymi wypadkami podczas sportu itp.) – rany postrzałowe w środowisku cywilnym często wiążą się z przestępstwem (usiłowaniem zabójstwa, rozbojem itp.). Podobnie rany kłute lub cięte mogą wskazywać na udział w brutalnym konflikcie. Lekarz nie ma wprawdzie ogólnego obowiązku zgłaszania policji każdego urazu, ale jeżeli okoliczności wskazują na popełnienie poważnego przestępstwa, odpowiedzialny lekarz powinien sprawę zgłosić. Na przykład rana postrzałowa o nieznanych okolicznościach zdecydowanie uzasadnia obowiązek poinformowania Policji Republiki Czeskiej.  

• Fakty niezgodne z prawem, ale niepodlegające zgłoszeniu: Nie wszystko, co bezprawne, mieści się w ramach obowiązku zawiadomienia. Jeżeli na przykład lekarz ustali, że jego pacjent jest cudzoziemcem przebywającym w Republice Czeskiej nielegalnie, lub wykryje inne uchybienie niezwiązane z wymienionymi poważnymi przestępstwami, nadal obowiązuje go tajemnica. Nielegalna imigracja nie jest przestępstwem, którego niezgłoszenie byłoby samo w sobie karalne, a lekarz nie ma prawa samowolnie zgłaszać takiej informacji policji ds. cudzoziemców. Podobnie jeżeli pacjent przyzna się jedynie do drobnego przestępstwa, które nie znajduje się w katalogu ustawowym (np. eksperymentowanie z miękkimi narkotykami na własny użytek), lekarz musi zachować tajemnicę. Obowiązek zawiadomienia dotyczy tylko zbrodni określonych w ustawie – jakiekolwiek inne przekazywanie informacji byłoby nieuprawnionym naruszeniem zaufania.

Praktyczna rada: Lekarz powinien starannie ocenić każdą podejrzaną sytuację. Znajduje się bowiem na granicy dwóch przeciwstawnych obowiązków – z jednej strony zachowania poufności informacji o pacjencie, z drugiej wypełnienia ustawowego obowiązku zawiadomienia (lub zapobieżenia) w przypadku poważnych zbrodni.

Za naruszenie każdego z nich grożą sankcje – niezawiadomienie o przestępstwie lub niezapobieżenie mu jest przestępstwem zagrożonym karą do 3 lat pozbawienia wolności, natomiast nieuprawnione ujawnienie informacji może prowadzić do postępowania dyscyplinarnego lub ścigania karnego za naruszenie tajemnicy.

Odpowiedzialne postępowanie i pewność prawna lekarza

W sytuacjach, w których te obowiązki wchodzą ze sobą w konflikt, warto skonsultować sprawę z prawnikiem. Lekarz może zwrócić się o konsultację do szpitalnego działu prawnego lub do zewnętrznej kancelarii adwokackiej specjalizującej się w prawie medycznym. Prewencyjna konsultacja prawna pomoże ocenić, jak postąpić w konkretnym przypadku, i da pewność, że lekarz działa zgodnie z prawem
i etyką. Dzięki temu nie tylko uniknie własnych problemów prawnych, ale przede wszystkim zapewni jak najlepszą ochronę swoim pacjentom i szerszemu społeczeństwu.

Podsumowując: obowiązek zachowania tajemnicy i obowiązek zawiadomienia nie muszą być ze sobą sprzeczne – przy właściwym rozumieniu ustawy lekarz wie, kiedy milczeć, a kiedy przeciwnie – zabrać głos. Jeżeli nie jesteś pewien, nie wahaj się zasięgnąć prewencyjnie porady ekspertów. Odpowiedzialne i bezpieczne prawnie postępowanie jest najlepszym sposobem ochrony pacjentów, siebie i dobrego imienia zawodu lekarza.

Najważniejsze punkty do zapamiętania:

• Tajemnica lekarska zobowiązuje lekarza do zachowania w poufności wszystkich informacji o pacjencie; naruszenie tajemnicy może podlegać sankcjom.

• Czeski Kodeks karny ustanawia obowiązek zawiadomienia o wybranych poważnych przestępstwach (zabójstwo, ciężki uszczerbek na zdrowiu i in.) oraz zapobieżenia przygotowywanym zbrodniom.

• Wypełniając obowiązek zawiadomienia lub zapobieżenia, lekarz nie narusza tajemnicy – ustawa w tych przypadkach automatycznie zwalnia lekarza z tajemnicy.

• Niewypełnienie obowiązku zawiadomienia/zapobieżenia jest przestępstwem zagrożonym karą do 3 lat pozbawienia wolności.

• Nieuprawnione ujawnienie poufnych informacji poza wyjątkami ustawowymi również może mieć skutki prawne (grzywna, pozew, ściganie).

• W każdej wątpliwej sytuacji należy niezwłocznie ocenić wagę sprawy – a przy uzasadnionym podejrzeniu poważnego przestępstwa skontaktować się z Policją Republiki Czeskiej (Policie ČR). Jeżeli lekarz nie jest pewien, warto niezwłocznie skonsultować się z prawnikiem. Prewencyjna porada eksperta pomoże postąpić właściwie i chronić zarówno pacjenta, jak i siebie.