Czym jest due diligence i jak zbadać spółkę przed przejęciem?

Due diligence jako strategiczne narzędzie ochrony inwestycji

Z prawnego punktu widzenia jest to podstawowe narzędzie zarządzania ryzykiem i prawidłowej wyceny transakcji. Bez niego pozornie korzystny zakup może szybko zamienić się w finansową katastrofę. Orzecznictwo czeskich sądów potwierdza, że przeprowadzenie due diligence przed zakupem przedsiębiorstwa jest jednym z warunków wypełnienia obowiązku członków organu statutowego do działania z należytą starannością.

Proces due diligence ma ściśle określoną strukturę i rozpoczyna się od udostępnienia dokumentacji przez sprzedającego za pośrednictwem zabezpieczonego wirtualnego repozytorium (Data Room). Na podstawie tych materiałów kupujący przeprowadza wnikliwą ocenę, której wynikiem jest pisemny raport zawierający analizę ryzyk.

Istotna jest współpraca poszczególnych zespołów specjalistów, którą prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS standardowo koordynują.

W praktyce najczęściej łączy się due diligence prawne, finansowe i podatkowe, przy czym zakres badania zależy od branży i wielkości przedsiębiorstwa.

Oprócz trzech podstawowych filarów, w zależności od charakteru spółki docelowej, dodaje się badania specjalistyczne. Ich zakres jest zawsze kwestią relacji kosztów do ryzyka, a nie automatycznego wyliczenia — w przypadku małej firmy z jednym stosunkiem najmu nie ma sensu zamawiać czterech odrębnych analiz.

• Badanie nieruchomości — w przypadku firm, których istotną wartość stanowią budynki lub grunty. Weryfikuje się własność, obciążenia, zgodność budynków z wpisem w czeskim katastrze nieruchomości (katastr nemovitostí) oraz poprawność budowlano-prawną. Osobnym zagadnieniem są budynki niewpisane, które w katastrze w ogóle się nie pojawiają. Szczegółowo w artykule badanie portfela nieruchomości.

• Badanie kadrowe — w przypadku firm, których wartość tworzą ludzie. Sprawdza się umowy z kluczowymi pracownikami, klauzule o zakazie konkurencji, niewykorzystany urlop i zobowiązania płacowe. Zob. kadrowe due diligence.

• Badanie środowiskowe — w przypadku zakładów produkcyjnych i terenów przemysłowych, gdzie grozi odpowiedzialność za dawne obciążenia ekologiczne. Koszty rekultywacji skażonej gleby mogą całkowicie zmienić ekonomikę transakcji, a odpowiedzialność za nie przechodzi na nowego właściciela spółki. Zob. badanie środowiskowe.

• Badanie technologiczne — w przypadku firm programistycznych i technologicznych. Koncentruje się na tym, czy spółka faktycznie posiada prawa do opracowanego oprogramowania, czy uregulowano licencje na wykorzystane komponenty, w tym open-source, oraz czy kluczowa wiedza nie jest związana z pojedynczymi osobami bez zabezpieczenia umownego. Właśnie niejasna własność praw własności intelektualnej należy w przejęciach technologicznych do najczęstszych ustaleń obniżających cenę — kupując oprogramowanie, kupujesz łańcuch licencji, a nie tylko kod.

• Badanie działki budowlanej — w przypadku przejęć, których celem jest przyszła zabudowa. Analizuje się plan zagospodarowania przestrzennego, dostęp do działki, media, strefy ochronne oraz to, czy inwestycja w ogóle może uzyskać pozwolenie.

• Badanie w branżach regulowanych — w przypadku firm działających na podstawie licencji lub zezwolenia (usługi finansowe, ochrona zdrowia, energetyka, żywność). Kluczowe pytanie brzmi, czy uprawnienie przetrwa zmianę właściciela i czy nie jest wymagana zgoda regulatora.

• Badanie dotacji i pomocy publicznej — jeśli spółka docelowa korzystała z dotacji, często wiąże się z nią okres trwałości projektu i obowiązek zgłoszenia zmiany struktury właścicielskiej. Naruszenie może oznaczać zwrot dotacji wraz z karami, i to już po transakcji.

Finansowe due diligence: wykrywanie ukrytych ryzyk finansowych

Finansowe due diligence koncentruje się na szczegółowej analizie rachunkowości, sprawozdań finansowych, majątku i zobowiązań spółki docelowej. Jest to badanie, które ma odpowiedzieć na kluczowe pytania dotyczące rzeczywistej kondycji finansowej firmy i istnienia ukrytych długów.

Do częstych ustaleń badania finansowego należy nieuwzględnienie potencjalnych zobowiązań, które mogą wynikać ze sporów sądowych. Często chodzi również o należności nieściągalne lub o niewypełnianie ustawowych obowiązków przedsiębiorstwa, co audytorzy muszą rozszyfrować.

Różnica między badaniem ustawowym a finansowym due diligence polega na tym, że audyt weryfikuje rzetelny obraz rachunkowości na dzień w przeszłości. Due diligence natomiast koncentruje się na trwałości wyników, normalizacji EBITDA i przyszłym rozwoju spółki.

Najczęstsze problemy finansowe w przejęciach

Przy zakupie firmy kupujący styka się z wieloma ryzykami, takimi jak przeterminowane należności, niewłaściwie skonstruowane kredyty czy zawyżona wartość majątku. Bałaganowi w finansach powinna zapobiegać starannie prowadzona ewidencja i dokładna analiza finansowa.

Potencjalny nabywca firmy powinien sprawdzić, czy firma ma kredyty i na jakich warunkach je spłaca. Należy również zweryfikować istnienie tzw. kowenantów oraz zobowiązań przeterminowanych.

Kolejnym ryzykiem są należności nieściągalne, których windykacja jest nieefektywna z powodu niewypłacalności dłużnika. W rachunkowości takie ryzyka powinny być odzwierciedlone w formie odpisów aktualizujących, w przeciwnym razie firma przedstawia zniekształcony obraz swojego majątku.

Bez analizy przepływów pieniężnych mógłbyś kupić firmę, która księgowo jest rentowna, ale nie ma środków na wynagrodzenia czy regulowanie zobowiązań. W praktyce często spotykamy się z sytuacjami, w których firma na papierze wykazuje zysk, ale w rzeczywistości ma poważne problemy z cash flow.

Majątek i jego wycena

Majątek firmy musi być prawidłowo ujęty w księgach, dlatego przy badaniu nieruchomości czy zapasów kluczowe jest zweryfikowanie realności ich wartości księgowej. Częstym problemem jest błędne rozróżnienie między naprawą majątku a ulepszeniem technicznym, co wpływa na podstawę opodatkowania.

Szczególne ryzyko powstaje w przypadku nieruchomości, jeśli cena nie została prawidłowo podzielona na wartość budynku i gruntu, co prowadzi do błędnych odpisów amortyzacyjnych. Jeśli kupujesz firmę ze znacznym majątkiem, warto zapewnić również niezależną wycenę lub inspekcję techniczną.

Rachunkowość i dokumentacja – ukryte błędy

Prawidłowe prowadzenie rachunkowości jest obowiązkiem ustawowym, a jego zaniedbanie może prowadzić do wysokich sankcji. Jeśli spółka nie publikuje sprawozdań finansowych, grozi jej zgodnie z czeską ustawą o rachunkowości kara do 6% wartości aktywów ogółem.

W przypadku braku dokumentacji nowemu właścicielowi trudno jest odtworzyć dane historyczne. W ramach badania finansowego i podatkowego weryfikuje się zatem okresy historyczne, zwykle 3 do 5 lat wstecz, w uzasadnionych przypadkach także dłużej.

Podatkowe due diligence: ukryte ryzyka w systemie podatkowym

Podatkowe due diligence weryfikuje wypełnianie obowiązków podatkowych i identyfikuje ryzyko wymiaru dodatkowego podatku, kar oraz odsetek za zwłokę. Koncentruje się przede wszystkim na podatku dochodowym od osób prawnych i VAT, a w przypadku specyficznych podmiotów także na innych podatkach.

Główne obszary badania podatkowego

Podatkowe due diligence ujawnia ryzyka i określa ich skutki finansowe. Sprawdza się przede wszystkim poprawność zeznań podatkowych, istnienie zaległości, ustalenie cen transferowych, odliczenia VAT oraz korzystanie z zachęt inwestycyjnych.

Wynikiem jest przegląd ryzyk (Red Flag Report), który stanowi podstawę negocjacji obniżki ceny zakupu. Raport ten pomaga również w określeniu szczególnych gwarancji w umowie sprzedaży.

Transfer pricing – często pomijane ryzyko

Jednym z najbardziej ryzykownych aspektów w przypadku firm powiązanych w ramach grupy są ceny transferowe (transfer pricing). Ceny uzgodnione między podmiotami powiązanymi muszą odpowiadać cenom, które zostałyby uzgodnione między podmiotami niezależnymi w zwykłych stosunkach handlowych.

Jeśli ceny odbiegają od rynkowych, a różnica ta nie jest należycie udokumentowana, organ podatkowy dokona wymiaru różnicy wraz z karami. Ceny transferowe od dawna znajdują się w centrum uwagi czeskiej Administracji Finansowej (Finanční správa), a odsetki za zwłokę mogą osiągnąć wysokie kwoty.

Rozwiązaniem jest posiadanie rzetelnej dokumentacji cen transferowych (Master File i Local File). Choć prawo w Republice Czeskiej nie przewiduje ściśle obowiązkowej formy tej dokumentacji dla wszystkich podmiotów, bez niej obrona przed czeskim urzędem skarbowym (finanční úřad) jest niezwykle trudna.

VAT i jego złożoność

Podatek od towarów i usług to obszar częstych błędów, dlatego należy sprawdzić zasadność prawa do odliczenia VAT. Istotna jest również kontrola prawidłowego wykazywania transakcji transgranicznych.

Obszary ryzyka obejmują możliwość obrony prawa do odliczenia przy nabytych świadczeniach oraz prawidłowe określenie miejsca świadczenia usług. Należy także zweryfikować odpowiedzialność za podatek niezapłacony przez dostawcę, czyli instytucję nierzetelnego płatnika.

Zaległości podatkowe z poprzednich okresów

Standardowy termin na wymiar podatku wynosi 3 lata, może jednak zostać przedłużony nawet do 10 lat. Jeśli kupisz spółkę z ukrytym zobowiązaniem podatkowym z przeszłości, urząd skarbowy będzie dochodził podatku od tej spółki, czyli faktycznie z Twojej nowej inwestycji.

Standardowo bada się okresy podatkowe, dla których nie upłynął jeszcze termin na wymiar podatku (termin prekluzyjny). Zwykle chodzi o ostatnie 3 do 4 lat, a w przypadku firm ze stratą podatkową lub zachętami inwestycyjnymi także dłużej (nawet 8–10 lat).

Proces due diligence w praktyce: od gromadzenia danych do wniosków

Przebieg due diligence wymaga systematycznego podejścia, a pierwszym krokiem jest przygotowanie listy wymaganych dokumentów (Request List). Lista ta jest zawsze dopasowana do danej branży i specyfiki transakcji.

Przygotowanie i Data Room

Sprzedający lub jego doradcy przygotowują Data Room, czyli bezpieczne elektroniczne repozytorium do zamieszczania umów i sprawozdań. Dostęp do tego repozytorium jest kontrolowany i monitorowany w celu zapewnienia poufności informacji.

Eksperci kancelarii adwokackiej ARROWS standardowo pracują z wirtualnymi data roomami, co zapewnia efektywność, bezpieczeństwo danych i przejrzystość procesu.

W transakcjach z elementem międzynarodowym zakres badania rozszerza się o kwestie, które nie pojawiają się w czysto krajowym obrocie — o prawo właściwe dla poszczególnych umów, zgodność z przepisami wielu jurysdykcji oraz skutki podatkowe w kraju siedziby spółki docelowej i w kraju kupującego.

Szczególnie wrażliwe jest to w przypadku portfeli nieruchomości rozproszonych w kilku państwach, w których różnią się zarówno ewidencje katastralne, jak i zasady nabywania nieruchomości przez podmioty zagraniczne; to, co w jednym kraju jest standardowym zastawem, w innym może być niemożliwe do wpisania. Dzięki własnej międzynarodowej sieci ARROWS International rozwiązujemy takie sprawy w sposób skoordynowany z jednego miejsca, dzięki czemu klient nie musi składać wyników prac kilku niezależnych kancelarii.

Q&A i prezentacje kierownictwa

Po przeanalizowaniu dokumentów następuje etap zadawania pytań (proces Q&A), w którym doradcy kupującego zadają pytania uzupełniające dotyczące niejasności. Częścią tego etapu są zwykle również rozmowy z kluczowymi menedżerami, które pomagają zrozumieć model biznesowy i strategię.

Analiza i ocena (Red flag report)

Wynikiem nie jest jedynie opis stanu, lecz przede wszystkim identyfikacja ryzyk podzielonych według wagi. Raport zwykle klasyfikuje ustalenia na Deal Breakers, obszary wysokiego ryzyka wymagające odszkodowania oraz mniej istotne ryzyka do rozwiązania w bieżącej działalności. Cały dotychczasowy wywód przyjmuje perspektywę kupującego. Sprzedający przechodzi jednak przez ten sam proces — tylko po drugiej stronie stołu i często znacznie gorzej przygotowany.

Sednem problemu jest asymetria informacyjna. Sprzedający zna swoją firmę, kupujący dopiero ją bada. Gdy tylko doradcy kupującego natrafią na nieoczekiwane ustalenie, zaczynają się negocjacje ceny — i nie jest to błąd kupującego, lecz skutek tego, że sprzedający albo nie znał swoich słabych stron, albo nie potrafił ich zrozumiale udokumentować. W praktyce widzimy wciąż to samo: firmy, które świetnie prowadzą działalność, ale nie są przygotowane do sprzedaży. Nie mają zmapowanych ryzyk, udokumentowanego majątku ani rozwiązanych problemów prawnych i podatkowych.

Obroną nie jest przy tym twierdzenie, że „wszystko jest w porządku”. Obroną jest staranne i udokumentowane przygotowanie. Jeśli sprzedający zleci własne badanie, zanim udostępni firmę kupującemu, może usunąć wiele ustaleń, zanim staną się one dźwignią do obniżenia ceny. Jeśli np. wykryje nierozliczone zobowiązania wobec pracowników z tytułu niewykorzystanego urlopu, rozwiąże je bez pośpiechu. Jeśli natrafi na klauzulę, która kluczowemu klientowi pozwala wypowiedzieć umowę w razie zmiany właściciela, może wynegocjować z partnerem aneks — w czasie, gdy termin transakcji jeszcze nie naciska.

Takie postępowanie nazywa się vendor due diligence i poświęcamy mu osobny artykuł due diligence z perspektywy sprzedającego. Co konkretnie uporządkować przed otwarciem data roomu, omawiamy w tekście jak przygotować firmę do badania.

Cały proces przygotowania firmy do sprzedaży z perspektywy właściciela — od wyceny po podpisanie umowy — opisuje książka Jak sprzedać firmę z nieruchomościami, której autorem jest partner zarządzający ARROWS Jakub Dohnal. Badaniu z perspektywy sprzedającego poświęcono w niej osobny rozdział.

Zmiana kontroli i jej skutki

Istotnym ryzykiem są klauzule zmiany kontroli (klauzule Change of Control), które dają drugiej stronie prawo do wypowiedzenia umowy w razie zmiany właściciela. Te postanowienia umowne mogą prowadzić nawet do żądania natychmiastowej spłaty długu.

Gdzie występują takie klauzule

Klauzule Change of Control są typowe dla umów kredytowych, w których banki zastrzegają sobie prawo do postawienia kredytu w stan natychmiastowej wymagalności. Występują również w umowach z kluczowymi dostawcami, w umowach najmu w prestiżowych lokalizacjach lub w umowach licencyjnych.

Rozwiązanie w praktyce

Zespół kancelarii adwokackiej ARROWS w ramach prawnego due diligence systematycznie wyszukuje te postanowienia. Jeśli zostaną zidentyfikowane, przed zamknięciem transakcji należy uzyskać pisemną zgodę zainteresowanych partnerów lub zapewnić refinansowanie kredytów.

Prawne due diligence: podstawy bezpiecznego zakupu

Prawne due diligence koncentruje się na ważności istnienia spółki, własności udziałów i stosunkach umownych. Celem jest sprawdzenie, czy spółka funkcjonuje bez wad prawnych i czy nie istnieją przeszkody dla jej zbycia.

Kluczowe obszary badania prawnego

• Historia korporacyjna : Weryfikacja, czy spółka powstała prawidłowo i czy wszystkie historyczne zbycia udziałów były ważne.

• Własność akcji/udziałów : Kontrola ciągłości łańcucha własności.

• Prawo pracy : Umowy z kluczowymi pracownikami i klauzule o zakazie konkurencji.

• Własność intelektualna (IP): Weryfikacja praw autorskich do oprogramowania i umów licencyjnych.

• Spory sądowe : Analiza toczących się i grożących postępowań.

Historyczne wady własności

Ryzykiem jest nieważność historycznych zbyć udziałów, np. z powodu braku zgody zgromadzenia wspólników. W takim przypadku sprzedający może nie być rzeczywistym właścicielem i konieczne jest oparcie się na instytucji zasiedzenia lub zawarcie specjalnego ubezpieczenia.

Gwarancje sprzedającego i ich rola w transakcjach

Wyniki due diligence znajdują bezpośrednie odzwierciedlenie w umowie sprzedaży w formie oświadczeń i zapewnień. Mechanizmy te służą do rozłożenia ryzyka między kupującego a sprzedającego.

Representations & Warranties

Sprzedający oświadcza w umowie sprzedaży, że spółka ma określone cechy, np. że nie ma zaległości podatkowych. Jeśli okaże się inaczej, kupującemu przysługuje prawo do obniżki ceny lub odszkodowania.

Indemnities – bezpośrednie odszkodowanie

Dla konkretnych zidentyfikowanych ryzyk, takich jak np. trwająca kontrola podatkowa, uzgadnia się tzw. Indemnity. Sprzedający zobowiązuje się wówczas pokryć kupującemu każdą koronę szkody wynikającej z danego ryzyka.

Disclosure Letter

Sprzedający zwalnia się z odpowiedzialności, informując kupującego o wadach w tzw. liście ujawniającym (Disclosure Letter). Za to, co zostało w nim wskazane, sprzedający co do zasady nie odpowiada, ponieważ kupujący wiedział o ryzyku.

Pracownicy i aspekty prawa pracy

Przy zbyciu udziału pracodawca pozostaje ten sam, natomiast przy sprzedaży przedsiębiorstwa dochodzi do automatycznego przejścia praw i obowiązków. Proces ten reguluje czeski Kodeks pracy (ustawa nr 262/2006 Sb., dalej „KP”), który chroni pracowników przed pogorszeniem warunków.

Obowiązek informacyjny

KP nakłada obowiązek poinformowania pracowników o przejściu i omówienia z nimi jego skutków z odpowiednim wyprzedzeniem. Za naruszenie tego obowiązku grozi sankcja ze strony czeskiego inspektoratu pracy (inspektorát práce) w wysokości do 200 000 CZK (ok. 8 200 EUR).

Earn-out i ubezpieczenie transakcji

Jeśli strony nie mogą porozumieć się co do ceny, stosuje się earn-out, w ramach którego część ceny zakupu wypłacana jest dopiero później. Warunkiem jest osiągnięcie przez firmę określonych celów finansowych w kolejnych latach, zwykle w horyzoncie od roku do trzech lat.

W nowoczesnych transakcjach coraz częściej wykorzystuje się ubezpieczenie W&I (Warranty & Indemnity Insurance). W razie naruszenia gwarancji sprzedającego szkodę pokrywa nie sprzedający, lecz ubezpieczyciel, co umożliwia sprzedającemu czyste wyjście z inwestycji.

Podsumowanie

Finansowe i podatkowe due diligence to złożony proces wymagający wiedzy fachowej. Zaniedbanie tego etapu może prowadzić do katastrofalnych strat i osobistej odpowiedzialności kierownictwa.

My, prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS, potrafimy zidentyfikować ryzyka, zaproponować ich rozwiązanie i odzwierciedlić je w dokumentacji umownej. Dysponujemy doświadczeniem z wielu transakcji i zadbamy o to, by Twoja inwestycja była bezpieczna.

Jeśli planujesz przejęcie, nie ryzykuj i zwróć się do profesjonalistów. Skontaktuj się z nami pod adresem konsultacja@arws.cz, aby umówić się na niezobowiązującą konsultację swojego zamierzenia.