Zatrudnianie Ukraińców w Czechach

Kto ma swobodny dostęp do rynku pracy?

Czeska ustawa o zatrudnieniu (ustawa nr 435/2004 Sb., dalej „ZoZ”) stanowi, że cudzoziemiec może być zatrudniony wyłącznie na podstawie ważnego zezwolenia na pracę, chyba że należy do grup wyłączonych na podstawie § 98 ZoZ. Osoby te mają tzw. swobodny dostęp do rynku pracy i w tym zakresie są traktowane tak samo jak obywatele czescy. Należą do nich w szczególności:

• Posiadacze ochrony czasowej (przedłużonej do 31 marca 2026): Zgodnie z § 2 ust. 2 ustawy nr 66/2022 Sb. (Lex Ukrajina) cudzoziemców z ważną ochroną czasową udzieloną w Republice Czeskiej uważa się na potrzeby ZoZ za cudzoziemców posiadających zezwolenie na pobyt stały. Mają więc swobodny dostęp do rynku pracy. Ochronę czasową można rozpoznać po naklejce wizowej w paszporcie z kodem D/DO/667 (obywatel Ukrainy), D/DO/668 (członek rodziny) lub D/DO/669 (inna podstawa) albo po starszej naklejce D/VS/U (specjalna wiza tolerowanego pobytu wydawana po 24 lutego 2022), którą od dnia wejścia w życie Lex Ukrajina (21 marca 2022) automatycznie uważa się za ochronę czasową. Ochronę czasową wielokrotnie przedłużano, obecnie do 31 marca 2026.

• Posiadacze pobytu stałego: Swobodny dostęp do rynku pracy mają cudzoziemcy, którym udzielono zezwolenia na pobyt stały w Republice Czeskiej (§ 87 czeskiej ustawy o pobycie cudzoziemców, dalej „ZoPC”).

• Obywatele UE/EOG/Szwajcarii i członkowie ich rodzin: Osoby te mają swobodny dostęp do rynku pracy. Obywatel Ukrainy może należeć do tej kategorii np. wtedy, gdy jest członkiem rodziny obywatela Czech lub innego państwa UE i ma odpowiednie zezwolenie pobytowe (np. zezwolenie na pobyt czasowy członka rodziny obywatela UE).

• Inne grupy według § 98 ZoZ: Ustawa wymienia też inne sytuacje, w których cudzoziemiec nie potrzebuje zezwolenia na pracę, np. osoby, którym udzielono azylu, uczniów i absolwentów czeskich szkół średnich i uczelni wyższych (pod pewnymi warunkami), posiadaczy zezwolenia na pobyt długoterminowy w celu łączenia rodzin itd.

Przypadki wymagające zezwolenia na pracę

Nie wszyscy Ukraińcy mają w Republice Czeskiej swobodny dostęp do rynku pracy. Jeżeli pracownik nie należy do żadnej z wymienionych kategorii, potrzebuje określonego zezwolenia na pracę:

• Wiza w celu tolerowanego pobytu (poza ochroną czasową): Ukraińcy, którym nie przysługuje ochrona czasowa (np. dlatego, że przebywali w Republice Czeskiej legalnie już przed 24 lutego 2022 na podstawie innego zezwolenia pobytowego albo nie spełniają innych warunków), mogą uzyskać wizę w celu tolerowanego pobytu na podstawie § 33 ZoPC. Posiadacze takiej wizy (która nie jest ochroną czasową) nie mają swobodnego dostępu do rynku pracy. Do legalnego zatrudnienia potrzebują zezwolenia na zatrudnienie wydanego przez właściwy oddział wojewódzki czeskiego Urzędu Pracy (Úřad práce ČR, dalej „ÚP”) (§ 89, § 95–97 ZoZ).

• Karta pracownicza: Jest to podwójne zezwolenie – na pobyt długoterminowy i na wykonywanie pracy (§ 42g ZoPC, § 95 ZoZ), przeznaczone dla stanowisk niewymagających wysokich kwalifikacji. Wydaje ją Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Republiki Czeskiej (Ministerstvo vnitra, dalej „MV ČR”) na wniosek cudzoziemca, w oparciu o wolne miejsce pracy, które agencja pracy wcześniej zgłosiła do ÚP i które nadaje się do obsadzenia na podstawie karty pracowniczej. Karta jest powiązana z konkretną agencją i konkretnym stanowiskiem. Jest ważna maksymalnie 2 lata (z możliwością przedłużenia). Wymaga zawarcia umowy o pracę albo umowy o wykonanie pracy (DPČ) z tygodniowym wymiarem czasu pracy co najmniej 15 godzin i wynagrodzeniem co najmniej w wysokości płacy minimalnej. Każda zmiana pracodawcy lub stanowiska wymaga zgody MV ČR.

• Niebieska karta: Odpowiednik karty pracowniczej przeznaczony dla wysoko wykwalifikowanych pracowników (§ 42i ZoPC, § 95 ZoZ). Warunkiem jest ukończenie studiów wyższych lub wyższego kształcenia zawodowego trwającego co najmniej 3 lata oraz umowa o pracę gwarantująca wynagrodzenie brutto w wysokości co najmniej 1,5-krotności przeciętnego rocznego wynagrodzenia brutto w Republice Czeskiej. Wydaje ją MV ČR w oparciu o wolne miejsce pracy zgłoszone do ÚP jako odpowiednie dla niebieskiej karty. Jest ważna do 3 lat (z możliwością przedłużenia). Zmiana pracodawcy lub stanowiska w ciągu pierwszych 2 lat wymaga zgody MV ČR, później wystarczy zawiadomienie.

• Zezwolenie na zatrudnienie: Samodzielne zezwolenie na pracę – niepowiązane z zezwoleniem pobytowym, które cudzoziemiec musi mieć oddzielnie – wydawane przez oddział wojewódzki ÚP (§ 89, § 95–97 ZoZ). Jest wymagane w szczególnych przypadkach, w których nie można wydać karty pracowniczej ani niebieskiej karty, typowo dla posiadaczy wizy w celu tolerowanego pobytu, przy pracach sezonowych, stażach itd. Wydaje się je na konkretne stanowisko w konkretnej agencji, maksymalnie na 2 lata (z możliwością wielokrotnego przedłużania). Jego wydanie z reguły zależy od oceny sytuacji na rynku pracy (tzw. test rynku pracy), chyba że ustawa przewiduje wyjątek.

Dla agencji pracy absolutnie kluczowe jest prawidłowe ustalenie rodzaju zezwolenia pobytowego każdego ukraińskiego pracownika. Pomylenie ochrony czasowej (swobodny dostęp) z wizą tolerowanego pobytu (wymagającą zezwolenia na zatrudnienie) mogłoby prowadzić do nielegalnego zatrudnienia z poważnymi konsekwencjami dla agencji.

Wynika to ze szczególnego reżimu wprowadzonego ustawą Lex Ukrajina, który dotyczy wyłącznie posiadaczy ochrony czasowej i znacznie odbiega od standardowych zasad zatrudniania cudzoziemców z państw trzecich według ZoZ i ZoPC, którym podlegają pozostali Ukraińcy. Agencja musi więc mieć wdrożony niezawodny proces kontroli i ewidencji dokumentów pobytowych – zarówno przy rekrutacji, jak i przez cały okres trwania stosunku pracy.

Musi umieć rozróżniać poszczególne rodzaje naklejek wizowych i kart pobytowych oraz znać ich dokładne skutki dla dostępu do rynku pracy. Niezbędne jest także skrupulatne przechowywanie kopii tych dokumentów przez okres wymagany ustawą (§ 102 ust. 3 ZoZ).

Szczególne obowiązki agencji przy zatrudnianiu i kierowaniu Ukraińców do pracy

Oprócz obowiązków ogólnych agencja zatrudniająca Ukraińców musi (w zależności od ich statusu pobytowego) wypełniać także szczególne obowiązki wobec organów państwowych, przede wszystkim wobec ÚP.

Zgłaszanie wolnych miejsc pracy do ÚP

Obowiązek ten dotyczy tylko sytuacji, w których agencja zamierza zatrudnić na danym stanowisku cudzoziemca potrzebującego karty pracowniczej lub niebieskiej karty. Agencja musi zgłosić takie wolne miejsce pracy (VPM) do właściwego oddziału wojewódzkiego ÚP według miejsca wykonywania pracy. W zgłoszeniu musi zaznaczyć, że miejsce nadaje się do obsadzenia na podstawie karty pracowniczej lub niebieskiej karty.

ÚP nadaje miejscu niepowtarzalny numer identyfikacyjny (ID VPM), który jest następnie potrzebny do złożenia przez cudzoziemca wniosku o kartę. Przy zatrudnianiu cudzoziemców ze swobodnym dostępem do rynku pracy (w tym posiadaczy ochrony czasowej) ta szczególna procedura zgłaszania VPM nie jest wymagana.

Obowiązek informacyjny wobec ÚP (§ 87, § 88 ZoZ)

Obowiązek ten dotyczy wszystkich zatrudnionych cudzoziemców, niezależnie od tego, czy mają swobodny dostęp do rynku pracy, czy potrzebują zezwolenia na pracę. Dotyczy więc również obywateli UE, posiadaczy pobytu stałego i posiadaczy ochrony czasowej! Agencja musi pisemnie poinformować właściwy oddział wojewódzki ÚP (według miejsca wykonywania pracy przez cudzoziemca) o następujących okolicznościach:

• Podjęcie zatrudnienia: najpóźniej w dniu, w którym cudzoziemiec rozpoczyna pracę w agencji lub u użytkownika.

• Zakończenie zatrudnienia: w ciągu 10 dni kalendarzowych od dnia zakończenia zatrudnienia.

• Zmiany danych: w ciągu 10 dni kalendarzowych od dnia, w którym nastąpiła zmiana wcześniej zgłoszonych danych (np. zmiana stanowiska, miejsca wykonywania pracy, danych identyfikacyjnych cudzoziemca, adresu itp.).

Forma zgłoszenia: Od 1 lipca 2024 obowiązek informacyjny wobec ÚP można wypełniać wyłącznie w formie elektronicznej. Agencje mogą wybrać jeden z trzech kanałów:

1. Wypełnienie formularza elektronicznego na Zintegrowanym Portalu czeskiego Ministerstwa Pracy i Spraw Socjalnych (MPSV).

2. Przesłanie pliku danych w formacie XML do skrzynki danych (datová schránka) ÚP.

3. Bezpośrednią integrację systemu informatycznego agencji z interfejsem MPSV (API). Forma papierowa (pocztą, e-mailem) nie jest już akceptowana. Do zgłoszenia podjęcia i zakończenia zatrudnienia służy jednolity formularz. Jeżeli agencja przy zgłoszeniu podjęcia zatrudnienia od razu poda przewidywaną datę zakończenia (np. przy umowie na czas określony) i data ta zostanie dotrzymana, nie musi już osobno zgłaszać zakończenia.

Prowadzenie ewidencji zatrudnionych cudzoziemców (§ 102 ust. 2 ZoZ)

Agencja pracy ma obowiązek prowadzić ewidencję wszystkich cudzoziemców, których zatrudnia w ramach stosunku pracy lub których tymczasowo kieruje do użytkownika – również bez względu na ich status pobytowy (w tym obywateli UE i posiadaczy ochrony czasowej). Ewidencja musi zawierać co najmniej następujące dane:

• Dane identyfikacyjne cudzoziemca (imię, nazwisko, data i miejsce urodzenia, obywatelstwo).

• Adres w państwie stałego pobytu i adres do doręczeń w Republice Czeskiej.

• Numer dokumentu podróży i nazwę organu, który go wydał.

• Rodzaj pracy, miejsce lub miejsca jej wykonywania.

• Okres, przez który ma być wykonywane zatrudnienie (czas trwania stosunku pracy, okres skierowania).

• Płeć cudzoziemca.

• Zaszeregowanie według Klasyfikacji Zawodów (CZ-ISCO).

• Najwyższe uzyskane wykształcenie oraz wykształcenie wymagane do wykonywania danej pracy.

• Okres ważności zezwolenia na zatrudnienie, karty pracowniczej, niebieskiej karty lub zezwolenia na pobyt (jeżeli są wymagane).

• Dzień podjęcia i dzień zakończenia zatrudnienia lub tymczasowego skierowania.

Szczególne obowiązki agencji przy zatrudnianiu i kierowaniu Ukraińców do pracy

Przechowywanie dokumentacji (§ 102 ust. 3 ZoZ)

Agencja ma obowiązek przechowywać kopie dokumentów potwierdzających legalność pobytu cudzoziemca na terytorium Republiki Czeskiej (np. kopię naklejki wizowej, dokumentu zezwolenia na pobyt, karty pracowniczej/niebieskiej karty). Jeżeli cudzoziemiec potrzebuje do pracy zezwolenia, agencja musi przechowywać także kopie tych dokumentów (np. zezwolenia na zatrudnienie). Kopie te agencja musi przechowywać w swojej siedzibie lub w miejscu wykonywania pracy przez cały okres zatrudnienia oraz przez 3 lata od zakończenia zatrudnienia danego cudzoziemca.

Przestrzeganie rozporządzenia rządu nr 64/2009 Sb.

Agencja pracy nie może tymczasowo kierować cudzoziemców (bez względu na ich status pobytowy, o ile nie istnieje szczególny wyjątek) do wykonywania prac wymienionych w tym czeskim rozporządzeniu rządu. Chodzi przede wszystkim o prace pod ziemią przy wydobyciu kopalin oraz niektóre inne prace wymagające wykształcenia niższego niż średnie z maturą (z wyjątkami określonymi w załączniku do rozporządzenia).

Pozostałe obowiązki

• Ubezpieczenie społeczne i zdrowotne: Agencja musi prawidłowo zgłosić zatrudnionych cudzoziemców do ubezpieczenia społecznego i publicznego ubezpieczenia zdrowotnego oraz odprowadzać za nich składki zgodnie z obowiązującymi przepisami. W przypadku osób z ochroną czasową obowiązują szczególne zasady dotyczące objęcia ubezpieczeniem chorobowym również przy pracy na podstawie umów cywilnoprawnych (DPP, DPČ).

• Delegowanie za granicę: Jeżeli użytkownik zamierza delegować pracownika agencyjnego do wykonywania pracy w ramach transnarodowego świadczenia usług na terytorium innego państwa członkowskiego UE, musi o tym z wyprzedzeniem poinformować agencję pracy (§ 309a czeskiego Kodeksu pracy, ustawa nr 262/2006 Sb., dalej „ZP”). Agencja ma wówczas obowiązki zgłoszeniowe wobec organów danego państwa, a ewentualnie także wobec Państwowego Urzędu Inspekcji Pracy Republiki Czeskiej (Státní úřad inspekce práce, SÚIP).