Jak zachować kontrolę nad funduszem powierniczym, gdy nie jest się już właścicielem majątku

Co faktycznie zmienia wydzielenie majątku

Fundusz powierniczy powstaje przez wydzielenie majątku z własności założyciela. Zgodnie z § 1448 KC powstaje odrębna i niezależna własność wydzielonego majątku, a prawa własności do niego wykonuje we własnym imieniu na rachunek funduszu zarządca powierniczy. Majątek funduszu nie jest przy tym własnością zarządcy, założyciela ani beneficjenta. Samo utworzenie funduszu – od umowy o wydzieleniu majątku po wpis do ewidencji funduszy powierniczych – omówiliśmy w artykule jak krok po kroku założyć fundusz powierniczy.

Zgodnie z § 1456 do czeskiego katastru nieruchomości (katastr nemovitostí) i innych ewidencji wpisuje się zarządcę powierniczego jako właściciela z adnotacją „zarządca powierniczy”. Po utworzeniu funduszu założyciel nie może więc sam rozporządzać majątkiem i nie ma do niego bezpośredniego dostępu; pozostają mu tylko te prawa, które z góry sobie zastrzegł.

Zakres uprawnień zarządcy jest przy tym szeroki. Zarządcy powierniczemu przysługuje pełny zarząd i zgodnie z § 1410 może on czynić z zarządzanym majątkiem wszystko, co jest konieczne i użyteczne. Właśnie dlatego kwestia kontroli jest kwestią dokumentacji, a nie osobistego zaufania.

Statut jako główne narzędzie kontroli

Każdy fundusz powierniczy musi mieć statut, który wydaje założyciel i który wymaga formy dokumentu urzędowego. Przepis § 1452 wymienia jego obowiązkowe elementy: oznaczenie funduszu i majątku, cel, warunki świadczeń, czas trwania, wskazanie beneficjenta lub sposobu jego wyznaczenia oraz liczbę zarządców, w tym sposób ich działania.

Ustawa określa tu jednak minimum, a nie maksimum. O tym, ile kontroli realnie pozostanie założycielowi po wydzieleniu majątku, decyduje właśnie to, co ponad ustawowe minimum zdoła wprowadzić do statutu.

W praktyce uzupełnia się zwłaszcza mechanizm powoływania i odwoływania zarządcy, katalog czynności wymagających uprzedniej zgody, limity inwestycyjne i limity zadłużenia, zakres i częstotliwość raportowania, pozycję osoby nadzorującej oraz kwestię sukcesji po śmierci założyciela. Statut zmienia się przy tym trudniej niż umowę spółki, więc błąd w jego konstrukcji ma długą żywotność.

Powołanie i odwołanie zarządcy powierniczego

Zgodnie z § 1455 zarządcę powierniczego powołuje i odwołuje założyciel, który może w statucie określić inny sposób powołania lub odwołania. Jeżeli uprawniona osoba nie powoła zarządcy w rozsądnym terminie, powołuje go sąd na wniosek osoby mającej interes prawny.

Prawo do odwołania zarządcy jest najsilniejszą dźwignią kontroli, jaką założyciel ma po wydzieleniu majątku. Jest to jednak narzędzie następcze: samo odwołanie nie unieważnia czynności prawnych, których zarządca już dokonał w imieniu funduszu, i nie przywraca sprzedanego ani obciążonego zastawem majątku.

Dlatego w dobrze skonstruowanych strukturach prawo odwołania łączy się z mechanizmami prewencyjnymi – z uzależnieniem wybranych dyspozycji od uprzedniej pisemnej zgody osoby nadzorującej oraz z jasno opisaną procedurą na wypadek, gdy zarządca umrze, zrezygnuje lub utraci zdolność do pełnienia funkcji.

Założyciel jako zarządca powierniczy i jego granice

Zarówno założyciel, jak i beneficjent mogą być zarządcami powierniczymi. Przepis § 1454 dodaje jednak dwa warunki: fundusz musi mieć kolejnego zarządcę powierniczego, którym jest osoba trzecia, a zarządcy muszą działać łącznie.

Taka konstrukcja daje założycielowi faktyczne weto wobec każdej czynności prawnej funduszu, ponieważ bez jego podpisu nie można działać. Jednocześnie uniemożliwia mu jednak samodzielne działanie, więc z punktu widzenia odrębnej własności jest to kompromis, a nie obejście istoty instytucji.

Wybór tej drogi jest uzasadniony. Obowiązuje jednak odwrotna proporcjonalność: im bliżej pełnej kontroli nad funduszem jest założyciel, tym słabsza jest jego pozycja w ewentualnym sporze z wierzycielami, organem podatkowym lub syndykiem.

Prawo do wyznaczania beneficjentów i określania świadczeń

Zgodnie z § 1457 założyciel ma prawo wyznaczyć beneficjenta i określić mu świadczenie z funduszu powierniczego, chyba że statut stanowi inaczej. Jeżeli z tego prawa nie skorzysta, przechodzi ono na zarządcę powierniczego; w przypadku funduszu utworzonego w celu prywatnym tylko wtedy, gdy statut określa krąg osób, spośród których można wyznaczyć beneficjenta.

Kto decyduje o tym, komu i w jakiej wysokości fundusz świadczy, sprawuje nad funduszem kontrolę ekonomiczną – często większą niż ten, kto majątkiem zarządza. Jednocześnie obowiązuje granica z § 1458: nikt nie jest uprawniony do wyznaczenia beneficjenta ani określenia mu świadczenia dla własnego zysku.

Praktyczny szczegół, który bywa pomijany: w przypadku funduszu utworzonego w celu prywatnym wyznaczenie beneficjenta jest skuteczne dopiero z dniem wpisu do ewidencji funduszy powierniczych (evidence svěřenských fondů). Decyzja podjęta „do szuflady” sama w sobie więc nie wystarcza.

Nadzór, prawa informacyjne i rola protektora

Nadzór nad zarządem funduszem sprawują zgodnie z § 1463 założyciel i osoba wskazana jako beneficjent, ewentualnie inne osoby, jeżeli tak stanowi statut. Właśnie to ostatnie zdanie otwiera przestrzeń dla tego, co w praktyce międzynarodowej określa się jako protektor (protector) lub komitet nadzorczy.

Treść nadzoru uzupełnia § 1465: na wniosek osoby uprawnionej do nadzoru zarządca umożliwia kontrolę dokumentów dotyczących funduszu i przedstawia żądane rozliczenie, sprawozdanie lub inną informację. Prawo do informacji jest jednak w praktyce bezwartościowe, jeżeli statut nie określa konkretnego zakresu, formy i częstotliwości raportowania oraz terminów na odpowiedź.

Dobrze skonstruowana warstwa nadzorcza bywa skuteczniejsza niż formalne prawo do odwołania zarządcy, ponieważ działa na bieżąco. Prawnicy kancelarii prawnej ARROWS pomogą Państwu skonstruować statut, mechanizm nadzoru i limity zgód tak, aby kontrola była egzekwowalna, a jednocześnie nie podważała oddzielenia majątku – prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz.

Gdy zarządca nie wykonuje obowiązków: środki sądowe

Zgodnie z § 1466 założyciel, beneficjent, a także inna osoba mająca w tym interes prawny może wnieść do sądu o nakazanie lub zakazanie zarządcy powierniczemu określonego działania albo o jego odwołanie i powołanie nowego. Te same osoby mogą powołać się na nieważność czynności prawnej, którą zarządca szkodzi funduszowi lub prawu beneficjenta.

Ustawa wyraźnie chroni tu jednak osoby trzecie: jeżeli osoba trzecia nabyła prawo w dobrej wierze, nie może to prowadzić do jej szkody. W praktyce oznacza to, że wobec nabywcy, który kupił nieruchomość z funduszu w dobrej wierze, założyciel majątku co do zasady nie dochodzi skutecznie swoich praw – pozostaje mu roszczenie wobec zarządcy.

Dodatkowo sąd może na wniosek osoby mającej interes prawny na podstawie § 1469 rozwiązać fundusz lub zmienić statut, jeżeli osiągnięcie celu jest niemożliwe lub trudne do osiągnięcia. Zgodnie z § 65a ust. 4 czeskiej ustawy o rejestrach publicznych (ustawa nr 304/2013 Sb., dalej „ustawa o rejestrach publicznych”) sąd może orzec o rozwiązaniu funduszu także bez wniosku, jeżeli zarządca nie usunie braków ewidencyjnych.

Gdzie leży granica: kontrola, która pozbawia fundusz wartości

Sąd Najwyższy Republiki Czeskiej (Nejvyšší soud) w postanowieniu 5 Tdo 1273/2021 stwierdził, że przez usunięcie majątku dłużnika w rozumieniu § 222 ust. 1 lit. a) czeskiej ustawy Kodeks karny (ustawa nr 40/2009 Sb., dalej „KK”) rozumie się także jego ukrycie, które umożliwia dłużnikowi dalsze rozporządzanie majątkiem, korzystanie z niego i ewentualne późniejsze jego odzyskanie. W ten sposób należy zdaniem sądu ocenić również wydzielenie majątku dłużnika jako założyciela do funduszu powierniczego.

Płaszczyznę cywilnoprawną uzupełnia § 1467: jeżeli zarządca, założyciel lub beneficjent uczestniczy w działaniach zmierzających do umyślnego naruszenia praw wierzyciela założyciela lub do szkody funduszu, odpowiadają solidarnie. Zachowanie kontroli może więc obrócić się przeciwko założycielowi jako dowód, że majątek w rzeczywistości nigdy nie opuścił jego sfery.

Decydujące są moment i cel. Fundusz utworzony w czasie, gdy założycielowi grozi niewypłacalność, egzekucja lub poważny spór, jest z natury rzeczy podejrzany; natomiast fundusz utworzony w spokojnym okresie, z realnym celem i z widocznie samodzielnym zarządcą, obroni się nawet przy silnych uprawnieniach kontrolnych założyciela. To, że o ważność utworzenia funduszu toczą się rzeczywiste spory, pokazuje także wyrok Sądu Najwyższego 24 Cdo 1754/2022, w którym sąd oddalił skargę kasacyjną zarządcy powierniczego.

Ewidencja funduszy powierniczych i beneficjent rzeczywisty

Fundusz powierniczy powstaje dopiero z chwilą wpisu do ewidencji funduszy powierniczych. Zgodnie z § 65d ustawy o rejestrach publicznych wpisuje się do niej m.in. dane o zarządcy, liczbie zarządców i sposobie ich działania, o założycielu, o beneficjencie oraz o innej osobie uprawnionej do sprawowania nadzoru. Wyszukiwanie w rejestrze ARES hasła „svěřenský fond” zwraca dziś ponad tysiąc podmiotów, nie jest to więc instytucja marginalna.

Zgodnie z § 65e tej samej ustawy dane o założycielu, beneficjencie i osobie nadzorującej nie są podawane w odpisie z ewidencji ani publikowane, jeżeli nie wyrażono na to zgody. Pełny odpis może otrzymać tylko zarządca powierniczy lub osoba mająca w tym interes prawny, a także wymienione organy. Dyskrecja wobec opinii publicznej zostaje więc zachowana, wobec państwa już nie.

Z tym wiąże się ewidencja beneficjentów rzeczywistych. Zgodnie z § 6 ust. 3 czeskiej ustawy nr 37/2021 Sb. beneficjentem rzeczywistym porozumienia prawnego jest zawsze jego założyciel, zarządca powierniczy, beneficjent, a także osoba uprawniona do sprawowania nadzoru, która może powołać lub odwołać zarządcę albo beneficjenta.

Praktyczna konsekwencja jest jednoznaczna: każda kolejna rola kontrolna, którą założyciel tworzy w strukturze, z reguły dodaje kolejnego wpisanego beneficjenta rzeczywistego.

Często pomijane aspekty podatkowe

Fundusz powierniczy jest zgodnie z § 17 ust. 1 lit. f) czeskiej ustawy o podatkach dochodowych (ustawa nr 586/1992 Sb.) odrębnym podatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych, mimo że nie ma osobowości prawnej. Ma więc własne obowiązki podatkowe, własną księgowość i własną relację z organem podatkowym.

Odrębny reżim podatkowy ma również świadczenie na rzecz beneficjenta, przy czym rozróżnia się, czy chodzi o świadczenie z majątku funduszu, czy z jego zysku. Konkretny skutek zależy od konstrukcji statutu i od osoby beneficjenta, dlatego ocena podatkowa powinna być częścią przygotowania funduszu, a nie jego następstwem. Poszczególnym obowiązkom podatkowym funduszu oraz reżimowi świadczeń na rzecz beneficjentów poświęcamy więcej uwagi w artykule podatki w funduszach powierniczych.

Co zrobić teraz: praktyczna procedura

Jeżeli mają już Państwo fundusz, należy zacząć od przeglądu, a nie od zmian. Jeżeli dopiero go Państwo przygotowują, kwestię kontroli trzeba rozwiązać przed wniesieniem majątku.

• Przejrzyj statut i oceń, które prawa założyciela są w nim rzeczywiście zapisane, a które jedynie zakładasz.

• Sprawdź sposób powoływania i odwoływania zarządcy i uzupełnij procedurę na wypadek jego śmierci, rezygnacji lub bezczynności.

• Ustal konkretny system raportowania zamiast ogólnego odesłania do ustawowego prawa do informacji.

• Wprowadź katalog czynności wymagających uprzedniej zgody i odpowiadające mu limity inwestycyjne i limity zadłużenia.

• Zharmonizuj wpisy w ewidencji funduszy powierniczych i w ewidencji beneficjentów rzeczywistych z faktycznym podziałem ról.

• Oceń profil ryzyka: kiedy fundusz powstał, jakie wierzytelności wówczas istniały i jak udokumentowany jest jego cel ekonomiczny.

Podsumowanie

Kontrolę nad funduszem powierniczym po wydzieleniu majątku utrzymuje się nie poprzez własność, lecz poprzez konstrukcję. Decydują statut, prawo do powoływania i odwoływania zarządcy, prawo do wyznaczania beneficjentów, ustalony nadzór i prawa informacyjne, a w ostateczności środki sądowe na podstawie § 1466 KC.

Jednocześnie kontrola ma swój pułap: nadmierne zatrzymanie uprawnień decyzyjnych przez założyciela osłabia sam sens funduszu, a przy niekorzystnym momencie utworzenia otwiera drogę do zaskarżenia czynności, a nawet odpowiedzialności karnej. Różnica między strukturą funkcjonalną a strukturą podatną na zaskarżenie sprowadza się przy tym do kilku postanowień statutu.

Dla właścicieli firm, deweloperów i inwestorów fundusz powierniczy jest narzędziem międzypokoleniowego uporządkowania majątku i oddzielenia ryzyk, a nie sposobem na ukrycie majątku przed wierzycielami. Jeżeli nie chcą Państwo ryzykować sporów z wierzycielami, ustaleń kontrolnych ani utraty wpływu na własny majątek, prosimy powierzyć konstrukcję lub przegląd funduszu kancelarii prawnej ARROWS – prosimy pisać na adres konsultacja@arws.cz.