Pożyczacie pieniądze w ramach grupy – jak ustawić cash pooling, aby nie skończył się jako bezpodstawne wzbogacenie

Ramy decyzyjne: czyje pieniądze i w którą stronę płyną

Przed ustawieniem systemu trzeba rozstrzygnąć dwie kwestie: jaki model zastosujecie i w którą stronę popłyną pieniądze. To kierunek określa, gdzie leży ryzyko.

W praktyce istnieją trzy modele. Rzeczywisty cash pooling przez bank z codziennym bilansowaniem sald na rachunek główny; pożyczki wewnątrzgrupowe zawierane ad hoc; oraz model mieszany, w którym grupa ma ramę bankową, a między spółkami refakturuje sobie jej wykorzystanie. Pierwszy model wymaga najwięcej dokumentacji, ale najlepiej się broni, ponieważ przepływy pieniędzy mają tytuł prawny z góry.

Kierunki są również trzy. Finansowanie w dół, od spółki matki do spółki córki, jest najmniej ryzykowne: matka decyduje o własnym majątku. Finansowanie w górę, od córki do matki, jest najbardziej ryzykowne, ponieważ córka pozbawia swój majątek płynności na rzecz wspólnika. Finansowanie poziome między spółkami siostrzanymi plasuje się pośrodku i musi być możliwe do obrony z perspektywy spółki, która pieniądze udostępnia; interes koncernu można powołać dopiero w reżimie koncernu.

Do decyzji należy też to, kto w poszczególnych spółkach podejmuje rozstrzygnięcia. Członek zarządu córki, która przekazuje pieniądze w górę, odpowiada za staranność sumiennego gospodarza, i to również wtedy, gdy chodzi o polecenie jedynego wspólnika. Ustawienie relacji w holdingu omawiamy w artykule Zapobieganie sporom w holdingu.

Postępowanie krok po kroku

Kolejność jest tu ważniejsza niż gdzie indziej, ponieważ brakującego dokumentu nie da się uzupełnić wstecz bez ryzyka podatkowego.

Pierwszym krokiem jest wybór modelu i wskazanie spółki, która zarządza poolem. W przypadku poolingu bankowego należy do tego umowa z bankiem i wzajemne zabezpieczenia, których bank będzie wymagał.

Drugim krokiem jest umowa ramowa podpisana przed pierwszym przelewem. Powinna zawierać stopę procentową dla obu stron, termin zwrotu lub tryb wypowiedzenia, limity wykorzystania dla każdej spółki, zasady zabezpieczeń oraz prawo udostępniającego do odmowy przelewu, jeżeli zagrażałby jego działalności.

Trzecim krokiem jest ustalenie oprocentowania i jego udokumentowanie. Stopę ustala się dla obu stron, czyli zarówno dla lokowania, jak i dla wykorzystania środków, i musi ona być poparta analizą cen transferowych dla Waszej konkretnej struktury. Oferta banku jest jednym z materiałów porównawczych, ale sama nie wystarczy: ocenia się profil kredytowy uczestnika, walutę, okres utrzymywania salda, zabezpieczenie oraz funkcje spółki zarządzającej poolem. Bez tego materiału dyskusja z organem podatkowym o wysokości odsetek jest przegrana z góry.

Czwartym krokiem jest weryfikacja możliwości spółki udostępniającej pieniądze. Obok płynności należy do tego kontrola, czy przelew nie zagrozi terminowej spłacie jej własnych długów, a przy wypłatach udziału w zysku także ustawowy test niewypłacalności.

Piątym krokiem jest decyzja o zabezpieczeniach i limitach. W grupie, w której jedna córka generuje gotówkę, a druga ją konsumuje, sprawdza się limit ekspozycji wobec jednej spółki i raportowanie przy zbliżaniu się do niego.

Szóstym krokiem jest obsługa korporacyjna. W przypadku umowy z osobą sprawującą kontrolę lub ze spółką siostrzaną członek zarządu informuje organ nadzorczy, a jeżeli go nie ustanowiono – najwyższy organ spółki; wewnątrz koncernu obowiązek ten nie obowiązuje. Należy tu ponadto ujawnienie koncernu, ocena konfliktu interesów u członka zarządu działającego po obu stronach oraz protokół, z którego wynika, na jakiej podstawie podjęto decyzję.

Siódmym krokiem jest regularny przegląd. Raz w roku sprawdza się stopy względem rynku, stosunek kredytów od podmiotów powiązanych do kapitału własnego oraz to, czy należności w grupie nie są faktycznie nieściągalne. Przy pożyczkach bez uzgodnionego terminu zwrotu pilnuje się także przedawnienia, w którym wielki senat Sądu Najwyższego Republiki Czeskiej (Nejvyšší soud) wyrokiem 31 Cdo 3263/2024 zmienił punkt wyjścia: trzyletni termin nie biegnie od udostępnienia pieniędzy, lecz dopiero od dnia, w którym pożyczkodawca dowiedział się lub powinien i mógł się dowiedzieć, że po wypowiedzeniu upłynął okres wypowiedzenia. Omawiamy to w artykule Przedawnienie pożyczki bez uzgodnionego terminu zwrotu.

Co jest rynkowym standardem, a co sygnałem ostrzegawczym

W dobrze zorganizowanych grupach standardem jest umowa ramowa o finansowaniu wewnątrzgrupowym, w której każda spółka ma określony limit i dwie stopy, do tego prosta dokumentacja cen transferowych i kwartalne zestawienie sald przedkładane organom statutowym. Standardem jest także to, że umowa pozwala udostępniającemu odmówić przelewu — bez tego prawa członek zarządu córki znajduje się w sytuacji bez wyjścia.

Standardem jest również oddzielenie krótkoterminowego wyrównywania płynności od długoterminowego finansowania inwestycji: pierwsze realizuje się poolingiem, drugie odrębną pożyczką z harmonogramem spłat i zabezpieczeniem.

Sygnały ostrzegawcze są trzy. Pierwszym jest należność w grupie, która tylko rośnie i nigdy nie jest spłacana — po latach jest to faktycznie wkład do innej spółki, ale bez obsługi korporacyjnej i ze skutkami podatkowymi. Drugim jest zerowe lub symboliczne oprocentowanie przy przelewie w kierunku wspólnika, ponieważ właśnie to połączenie łączy ryzyko korporacyjne i podatkowe; pożyczkom między spółką a właścicielem poświęcamy artykuł Pożyczki między spółką a właścicielem.

Trzecim sygnałem jest niemonitorowany stosunek finansowania od podmiotów powiązanych do kapitału własnego oraz niemonitorowany wolumen kosztów odsetkowych. Jedno i drugie kończy się tym, że część odsetek przestaje stanowić koszt uzyskania przychodu, a spółka dowiaduje się o tym dopiero podczas kontroli.

Gdzie przebiega granica prawna

Finansowanie wewnątrzgrupowe ocenia się w trzech warstwach: cywilnoprawnej (czy istnieje tytuł?), korporacyjnej (czy nie wyrządziliście spółce szkody?) i podatkowej (czy cena jest rynkowa?).

Warstwa cywilnoprawna jest najprostsza i najczęściej pomijana. Zgodnie z § 2390 czeskiego Kodeksu cywilnego (ustawa nr 89/2012 Sb., dalej „KC”) umowa pożyczki powstaje przez to, że pożyczkodawca przekazuje pożyczkobiorcy rzecz zamienną, aby ją wykorzystał i po pewnym czasie zwrócił rzecz tego samego rodzaju. Forma pisemna nie jest zatem warunkiem, a pożyczka może powstać także ustnie lub z zachowania stron; właśnie tak oceniono również sprawę, w której orzekał wielki senat pod sygn. 31 Cdo 3263/2024. Bez pisemnego zapisu nie udowodnicie jednak ani odsetek, ani terminu zwrotu: zgodnie z § 2392 KC odsetki można uzgodnić, czyli bez uzgodnienia nie powstają, a zgodnie z § 2393 KC przy braku określenia terminu zwrotu wymagalność zależy od wypowiedzenia umowy z sześciotygodniowym okresem wypowiedzenia. Dopiero jeżeli nie zostanie wykazany żaden tytuł prawny, chodzi zgodnie z § 2991 KC o bezpodstawne wzbogacenie, czyli o obowiązek wydania tego, o co druga strona się wzbogaciła, z innym reżimem wymagalności i przedawnienia.

Warstwa korporacyjna jest surowsza. Zgodnie z § 71 czeskiej ustawy o korporacjach handlowych (ustawa nr 90/2012 Sb., dalej „ZOK”) szkodę naprawia ten, kto za pomocą swojego wpływu w sposób rozstrzygająco istotny wpłynie na zachowanie korporacji na jej szkodę, chyba że wykaże, że mógł w dobrej wierze rozsądnie zakładać, iż działa w sposób poinformowany i w możliwym do obrony interesie podmiotu, na który wpłynął. Jeżeli osoba wywierająca wpływ nie naprawi szkody do końca okresu obrachunkowego, w którym powstała, lub w innym uzgodnionym rozsądnym terminie, naprawi również szkodę, która w ten sposób powstała wspólnikom podmiotu, na który wpłynęła. Ponadto osoba wywierająca wpływ odpowiada wobec wierzycieli tego podmiotu za te długi, których podmiot ten w wyniku wywartego wpływu nie może im spłacić. Obronę, że szkoda powstała w interesie koncernu i została lub zostanie wyrównana, daje § 72 ZOK — ale tylko tam, gdzie podmiot zależny rzeczywiście podlega jednolitemu kierownictwu zgodnie z § 79 ZOK, i tylko temu, kto ujawnił istnienie koncernu na stronie internetowej; nie stosuje się jej w ogóle, jeżeli działanie podmiotu kierującego doprowadziło do niewypłacalności podmiotu zależnego.

Zgodnie z § 40 ZOK korporacja nie może ponadto wypłacić udziału w zysku, jeżeli doprowadziłaby się tym do niewypłacalności, co dotyczy także zaliczek, i nie może udzielić nieodpłatnego świadczenia wspólnikowi lub osobie mu bliskiej, z wyjątkiem zwyczajowych okazjonalnych darów i kilku innych przypadków. Przy nieoprocentowanej pożyczce dla wspólnika trzeba więc ocenić, czy nie chodzi o świadczenie bez świadczenia wzajemnego. Test niewypłacalności stosuje się zgodnie z § 41 ZOK odpowiednio także do pomocy finansowej, czyli do pożyczki lub zabezpieczenia udzielonego przez korporację w celu nabycia jej własnych udziałów.

Warstwa podatkowa obejmuje trzy zasady. Zgodnie z § 23 czeskiej ustawy o podatkach dochodowych (ustawa nr 586/1992 Sb., dalej „ZDP”) podstawę opodatkowania koryguje się, jeżeli ceny uzgodnione między podmiotami powiązanymi różnią się od cen między podmiotami niepowiązanymi, a różnica nie została w sposób zadowalający udokumentowana; podmiotami powiązanymi są w szczególności osoby posiadające co najmniej 25 % udziału w kapitale lub prawach głosu. Ustawa przewiduje od tej zasady jeden praktyczny wyjątek: nie stosuje się jej, jeżeli uzgodnione oprocentowanie jest niższe niż rynkowe, a wierzycielem jest nierezydent podatkowy lub członek korporacji będący czeskim rezydentem podatkowym, ewentualnie podatnik podatku dochodowego od osób fizycznych. Decyduje zatem pozycja wierzyciela, a nie kierunek przepływu pieniędzy: do nisko oprocentowanej pożyczki od matki dla jej córki wyjątek zazwyczaj ma zastosowanie, ponieważ matka jest członkiem korporacji, natomiast przeciwny kierunek z reguły go nie spełnia.

Drugą zasadą podatkową jest niedostateczna kapitalizacja. Zgodnie z § 25 ZDP nie można uznać kosztów finansowych z tej części kredytowych instrumentów finansowych od podmiotów powiązanych, która przekracza czterokrotność kapitału własnego, a sześciokrotność w przypadku banku lub zakładu ubezpieczeń jako odbiorcy; instrumenty w sposób udokumentowany nieoprocentowane nie są włączane do testu. Nieuznane odsetki są ponadto u nierezydentów zgodnie z § 22 ust. 1 lit. g) ZDP traktowane jako udział w zysku, co zmienia reżim podatku u źródła; wyjątkiem są odsetki płacone rezydentom innego państwa Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub Szwajcarii.

Trzecią zasadą jest ograniczenie uznawalności nadmiernych kosztów finansowania dłużnego zgodnie z § 23e ZDP. Wynik finansowy zwiększa się o kwotę, o którą nadmierne koszty finansowania przekraczają limit, którym jest wyższa z wartości: 30 % podatkowego zysku przed odsetkami, opodatkowaniem i amortyzacją albo 80 000 000 CZK (ok. 3,3 mln EUR). Ten test jest samodzielny, nie ogranicza się do finansowania od podmiotów powiązanych i może mieć zastosowanie także wtedy, gdy odsetki są rynkowe, a zasadę niedostatecznej kapitalizacji spełniacie. Nieuznaną kwotę można po spełnieniu dalszych warunków rozliczyć w kolejnych okresach.

Podsumowanie końcowe

Finansowanie wewnątrzgrupowe ustawcie jako produkt, a nie jako operację księgową. Podpiszcie umowę ramową, zanim wyjdzie pierwsza płatność, ustalcie dwie stopy i limity dla każdej spółki, dajcie udostępniającemu prawo do odmowy przelewu i raz w roku zweryfikujcie to względem rynku i kapitału własnego.

Granice prawne są trzy i każda potrafi opóźnić projekt w inny sposób. Jeżeli nie zostanie wykazany żaden tytuł prawny, nie chodzi o pożyczkę, lecz o bezpodstawne wzbogacenie; przelew na szkodę spółki rodzi obowiązek naprawienia szkody, a obok tego odpowiedzialność osoby wywierającej wpływ za długi, których córka z powodu tego wpływu nie spłaci; a cena odbiegająca od poziomu rynkowego oznacza korektę podstawy opodatkowania, u nierezydentów dodatkowo ze skutkiem dla podatku u źródła. Kancelaria adwokacka ARROWS buduje takie struktury w ramach usługi Prawo korporacyjne, holdingi, struktury i jest ubezpieczona od odpowiedzialności zawodowej z limitem 350 000 000 CZK (ok. 14,4 mln EUR). Napiszcie na konsultacja@arws.cz.