Chcą Państwo zabezpieczyć dużą dostawę

Trzy instrumenty, trzy różne poziomy pewności

Różnica między poręczeniem, gwarancją bankową a wekslem nie polega na tym, który z nich jest ogólnie „silniejszy”, lecz na tym, na czym każdy z nich się opiera i wobec kogo rzeczywiście działa jego oderwanie od umowy podstawowej. Poręczenie jest związane z losem zabezpieczonego długu: jeżeli dług nie istnieje albo jest niższy, niż twierdzi wierzyciel, poręczyciel może się bronić tak samo jak dłużnik. Gwarancja bankowa opiera się na własnym zobowiązaniu banku, co do zasady niezależnym od umowy podstawowej.

Weksel znajduje się pośrodku: wobec nabywcy, który nabył go w dobrej wierze, dłużnik nie odniesie sukcesu z zarzutami ze stosunku podstawowego, ale wobec pierwotnego wierzyciela, który zatrzymał weksel, ochrona ta nie działa w pełnym zakresie.

Dla zamawiającego dużą dostawę wynika z tego praktyczne pytanie: czy chcą Państwo szybkich pieniędzy niezależnie od sporu o jakość, czy wystarczy Państwu pewność, że za dostawcą stoi ktoś, kto zapłaci, gdy on sam tego nie zrobi? Gwarancja bankowa najrzetelniej odpowiada na pierwsze pytanie, ponieważ niemal bezwarunkowo wyłącza spór podstawowy z decyzji o wypłacie. Weksel odpowiada na nie tylko częściowo, dopóki posiada go ten, kto przyjął go bezpośrednio od dłużnika. Poręczenie odpowiada na drugie pytanie, i to taniej, ale z ryzykiem, że wypłata przeciągnie się o cały spór o dług podstawowy.

Wybór między instrumentami zależy także od tego, kto ma ich udzielić. Gwarancję bankową wystawia bank i wiąże się ona z opłatą oraz ewentualnym zabezpieczeniem na rzecz banku. Poręczenia może udzielić spółka matka, właściciel lub inna osoba powiązana bez kosztów produktu bankowego. Weksel wystawia bezpośrednio dłużnik lub jego wspólnicy, co czyni go najtańszym, ale zarazem najmniej pewnym, jeśli nie stoi za nim wypłacalna osoba.

Poręczenie: proste i tanie, ale zależne od długu podstawowego

Kto oświadczy wierzycielowi, że zaspokoi go, jeżeli dłużnik nie spełni wobec niego swojego świadczenia, staje się poręczycielem dłużnika; oświadczenie poręczyciela wymaga formy pisemnej (§ 2018 czeskiego Kodeksu cywilnego (ustawa nr 89/2012 Sb., dalej „KC”)). Wierzyciel ma prawo żądać spełnienia świadczenia od poręczyciela, jeżeli dłużnik nie spełnił go w odpowiednim terminie, mimo że wierzyciel wezwał go do tego na piśmie; wezwanie nie jest potrzebne, jeżeli nie ulega wątpliwości, że dłużnik długu nie spełni.

Kluczową cechą poręczenia jest akcesoryjność: poręczyciel może podnieść wobec wierzyciela wszystkie zarzuty, które przysługują dłużnikowi przeciwko wierzycielowi (§ 2023 KC). Dla wierzyciela oznacza to, że spór o jakość dostawy, wysokość ceny lub o to, czy dłużnik w ogóle naruszył umowę, może przenieść się również na relację z poręczycielem. Jeżeli poręczyciel podniesie zarzuty dłużnika, spór o istnienie lub wysokość długu podstawowego wpłynie na dochodzenie roszczenia od poręczyciela, dopóki nie zostanie rozstrzygnięty.

Jeżeli poręczenie zabezpiecza tylko część długu, częściowe spełnienie świadczenia nie zmniejsza zakresu poręczenia, o ile dług pozostaje niespełniony w wysokości, w jakiej jest zabezpieczony (§ 2020 KC). Daje to wierzycielowi pewność, że poręczenie nie rozmyje się przez częściowe spełnienie, ale nie zmienia faktu, że poręczyciel może opóźnić płatność, argumentując w oparciu o dług podstawowy.

Poręczenie jest zatem odpowiednie tam, gdzie głównym ryzykiem jest niewypłacalność dłużnika, a nie spór o to, czy dług w ogóle powstał.

Czy w przypadku konkretnej dostawy poręczenie rzeczywiście wystarczy, czy też ryzyko sporu o jakość jest tak wysokie, że opłaca się sięgnąć po droższy instrument, ocenia się indywidualnie — dlatego prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS zawsze przeprowadzają tę analizę w zależności od rodzaju świadczenia, a nie na podstawie ogólnej rekomendacji.

Przy dostawach o jasno mierzalnym świadczeniu, gdzie nie przewiduje się sporu o jakość, poręczenie wypłacalnej spółki matki lub właściciela może wystarczyć za ułamek kosztów gwarancji bankowej. Słabość tego instrumentu ujawnia się, gdy poręczycielem ma być osoba powiązana z dostawcą jedynie formalnie, bez własnego majątku, z którego można by cokolwiek wyegzekwować. Poręczenie ma realną wartość tylko wtedy, gdy stoi za nim inna, niezależna od dostawcy i wystarczająco wypłacalna osoba. Połączenie poręczenia z innymi instrumentami zabezpieczenia długu omawia tekst o poręczeniu krzyżowym.

Gwarancja bankowa: samodzielne zobowiązanie banku przy ograniczonej obronie dłużnika

Gwarancja finansowa powstaje na podstawie oświadczenia wystawcy w dokumencie gwarancyjnym, że zaspokoi wierzyciela do wysokości określonej kwoty pieniężnej, jeżeli dłużnik nie spełni wobec wierzyciela określonego długu albo jeżeli spełnią się inne warunki określone w dokumencie gwarancyjnym; jeżeli wystawcą jest bank, chodzi o gwarancję bankową (§ 2029 KC).

Wystawca odpowiada za spełnienie zabezpieczonego długu do wysokości i na warunkach określonych w dokumencie gwarancyjnym i może podnieść wobec wierzyciela tylko te zarzuty, na których podniesienie dokument gwarancyjny zezwala.

Jeżeli z dokumentu gwarancyjnego nie wynika nic innego, bank nie może podnieść wobec wierzyciela zarzutów, które mógłby wobec niego podnieść dłużnik (§ 2035 KC). W praktyce gwarancje bankowe wystawia się zatem jako bezwarunkowe, czyli płatne na pierwsze pisemne żądanie bez badania, kto miał rację w sporze podstawowym.

Siłę tej zasady pokazał spór o wypłatę gwarancji bankowej przy budowie basenu pływackiego. Wykonawca domagał się, aby sąd zakazał bankowi świadczenia na rzecz miasta jako zamawiającego, ponieważ jego zdaniem nie istniało roszczenie o karę umowną, którą gwarancja zabezpieczała. Sąd Najwyższy Republiki Czeskiej (Nejvyšší soud) stwierdził, że dłużnik nie ma żadnego ustawowego ani umownego tytułu, aby uniemożliwić wystawcy spełnienie świadczenia z gwarancji bankowej na rzecz wierzyciela, i nie może żądać, aby bank nie świadczył na rzecz wierzyciela zgodnie z dokumentem gwarancyjnym lub podnosił zarzuty, o których dokument gwarancyjny milczy (wyrok Sądu Najwyższego Republiki Czeskiej sygn. akt 29 Cdo 1807/2021 z dnia 30 sierpnia 2023, dostępny na rozhodnuti.nsoud.cz).

Sąd w uzasadnieniu wyraźnie dodał, że ryzyka nieuprawnionego skorzystania z gwarancji przez wierzyciela nie można wykluczyć i dłużnik może z tego tytułu ponieść szkodę, ale wynika to z samej natury tego instrumentu zabezpieczenia. Kwestią, czy dłużnik mógłby zapobiec wypłacie wnioskiem o zabezpieczenie tymczasowe, Sąd Najwyższy w tej sprawie się nie zajmował, ponieważ dla wyniku skargi kasacyjnej nie było to już potrzebne. Decydujące pozostaje zatem zawsze konkretne brzmienie dokumentu gwarancyjnego: kto udziela gwarancji bankowej, musi liczyć się z tym, że bez uzgodnionego zastrzeżenia pieniądze trafią do wierzyciela niezależnie od tego, jak ostatecznie zakończy się spór o umowę podstawową.

Dla zamawiającego gwarancja bankowa jest najsilniejszym instrumentem szybkiego uzyskania pieniędzy, właśnie dlatego, że wyłącza spór o umowę podstawową z decyzji o wypłacie. Dla dostawcy, który jej udziela, jest to natomiast instrument najbardziej ryzykowny: jeżeli zamawiający skorzysta z gwarancji bezpodstawnie, dostawca musi najpierw zapłacić, a dopiero potem procesować się o zwrot. Ceną za tę pewność jest opłata dla banku, a często także wymóg własnego zabezpieczenia na rzecz banku, które kosztuje dostawcę płynność przez cały okres obowiązywania gwarancji.

Weksel: szybka windykacja, ale nie zawsze w oderwaniu od stosunku podstawowego

Kto jest pozwany z weksla, nie może podnosić przeciwko posiadaczowi zarzutów opartych na swoich własnych stosunkach z wystawcą lub z poprzednimi posiadaczami, chyba że posiadacz, nabywając weksel, działał świadomie na szkodę dłużnika (art. I § 17 czeskiej ustawy – Prawo wekslowe i czekowe (dalej „PWCz”)). Ograniczenie to chroni tego, kto nabył weksel od kogoś innego. W przypadku typowego weksla zabezpieczającego, który przez cały czas pozostaje u pierwotnego wierzyciela, zarzuty kauzalne z umowy podstawowej nie są zatem wyłączone w bezpośredniej relacji między nim a dłużnikiem.

Sąd Najwyższy w orzecznictwie dotyczącym weksli zabezpieczających posługuje się tym rozróżnieniem: zarzuty kauzalne przeciwko wekslowemu nakazowi zapłaty są w takiej relacji dopuszczalne, ciężar dowodu spoczywa jednak na pozwanym dłużniku wekslowym (wyrok Sądu Najwyższego Republiki Czeskiej sygn. akt 29 Cdo 3639/2022 z dnia 27 kwietnia 2023, dostępny na rozhodnuti.nsoud.cz). W praktyce oznacza to, że weksel znacznie ułatwia wierzycielowi postępowanie i koncentruje je w krótkim terminie, ale nie zwalnia go automatycznie z ryzyka, że dłużnik otworzy spór podstawowy — daje mu jedynie silniejszą pozycję procesową, ponieważ inicjatywa dowodowa leży po stronie dłużnika.

Przy dostawach najczęściej stosuje się zabezpieczający weksel in blanco: wystawia się go z niewypełnioną kwotą i terminem płatności, a dane te uzupełnia się zgodnie z odrębnym porozumieniem dopiero wtedy, gdy dłużnik naruszy zobowiązanie podstawowe. Wierzyciel może skorzystać z wniosku o wydanie wekslowego nakazu zapłaty, jeżeli przedłoży sądowi oryginał weksla; jest to szczególny tryb procesowy, który nakłada na pozwanego obowiązek zapłaty lub wniesienia wszystkich zarzutów w ciągu piętnastu dni (§ 175 czeskiego Kodeksu postępowania cywilnego (ustawa nr 99/1963 Sb., dalej „KPC”)) — sąd nie stosuje go jednak automatycznie, jest to wybór powoda.

Jeżeli weksel in blanco nie został wypełniony zgodnie z porozumieniem, nie można tego zarzucić posiadaczowi weksla, chyba że nabył on weksel w złej wierze lub przy jego nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa (art. I § 10 PWCz). Zasada ta chroni przede wszystkim tego, kto nabył weksel od kogoś innego w dobrej wierze. Jeżeli wypełni go niezgodnie z porozumieniem bezpośrednio pierwotny wierzyciel, który go zatrzymał, chodzi o jego własne działanie, a dłużnik może mu takie naruszenie zarzucić — musi je jednak sam twierdzić i udowodnić w terminowo wniesionych zarzutach przeciwko wekslowemu nakazowi zapłaty.

Ryzyko tego instrumentu dla tego, kto podpisuje weksel jako dłużnik lub awalista, pokazał spór o kredyt zabezpieczony jednocześnie wekslem in blanco poręczonym (awalowanym) przez małżonków oraz gwarancją bankową innego banku. Wierzyciel postanowił dochodzić długu wyłącznie z weksla przeciwko małżonkom jako osobom fizycznym, choć dysponował również gwarancją bankową, której ważność w międzyczasie wygasła.

Sąd Najwyższy stwierdził, że sam wybór wierzyciela, by dochodzić wierzytelności tylko z jednego z kilku instrumentów zabezpieczenia bez korzystania z drugiego, nie stanowi sam w sobie nadużycia prawa, ponieważ ostrożny wierzyciel, który zabezpieczył dług na kilka sposobów, nie może znaleźć się w gorszej sytuacji niż ten, kto zadowolił się tylko jednym. W tym samym wyroku sąd potwierdził również, że posiadacz ważnego weksla nie musi udowadniać niczego poza tym, że jest posiadaczem ważnego weksla; kto zarzuca nieprawidłowe wypełnienie weksla in blanco, sam ponosi ciężar dowodu i musi w terminowych zarzutach wskazać, jaka kwota powinna była zostać prawidłowo uzupełniona.

Małżonkowie nie odnieśli w tym sporze sukcesu także z zarzutem, że porozumienie o prawie do wypełnienia weksla było wobec nich jako słabszej strony nieproporcjonalne, ponieważ chodziło o stosunek między przedsiębiorcami, a osoby fizyczne nie występowały w nim jako konsumenci. Jakiej wypłacalności wymagać od konkretnej osoby i jak ją zweryfikować przed podpisaniem, zależy od wartości dostawy — dlatego prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS przeprowadzają weryfikację sytuacji majątkowej awalisty jako standardowy krok przed podpisaniem, a nie dopiero przy windykacji.

Dla zamawiającego, który chce zabezpieczenia wekslem, ważne jest jedno: im bardziej wypłacalna jest osoba podpisująca weksel, tym większą wartość ma zabezpieczenie, ponieważ dochodzenie roszczenia przeciwko niej będzie szybkie i przy ograniczonej obronie, jeżeli weksel posiada już inny nabywca. Dla tego, kto weksel podpisuje, płynie z tego odwrotna nauka: połączenie z innym zabezpieczeniem nie przeszkadza wierzycielowi dochodzić roszczenia bezpośrednio z weksla, nawet jeśli mógłby sięgnąć gdzie indziej. Kontekst sytuacji, w której dług został spłacony, ale weksel pozostaje w rękach wierzyciela, omawia tekst o wekslu pozostającym w rękach wierzyciela po spłacie długu.

Jak wybrać instrument dla konkretnej dostawy

Pierwszym krokiem jest określenie głównego ryzyka. Jeżeli jest nim niewypłacalność dostawcy, wystarczy poręczenie wypłacalnej osoby. Jeżeli jest nim ryzyko sporu o jakość lub termin, gdzie chcą Państwo pieniędzy niezależnie od wyniku sporu, właściwa jest gwarancja bankowa lub weksel, przy czym gwarancja bankowa utrzymuje spór podstawowy poza decyzją o wypłacie skuteczniej niż weksel pozostawiony w rękach pierwotnego wierzyciela.

Drugim krokiem jest rozważenie, kto udziela zabezpieczenia i jak jest wypłacalny. Gwarancja bankowa jest pewna, ponieważ stoi za nią bank, a nie dostawca. Weksel jest pewny tylko w takim stopniu, w jakim wypłacalny jest ten, kto go podpisał; u mniejszych dostawców jest to zazwyczaj członek zarządu lub wspólnik jako osoba fizyczna, a jego majątek w chwili windykacji może być inny niż przy podpisaniu umowy.

Trzecim krokiem jest ustalenie warunków żądania zapłaty. W przypadku gwarancji bankowej decyduje wyłącznie brzmienie dokumentu gwarancyjnego: czy jest bezwarunkowa, czy też bank zastrzegł sobie niektóre zarzuty. W przypadku weksla decyduje porozumienie o prawie do wypełnienia weksla: kiedy i jaką kwotę można uzupełnić oraz jakich dowodów naruszenia umowy będzie się wymagać, ponieważ właśnie te dowody dłużnik będzie musiał sam przedstawić w ramach obrony.

Czwartym krokiem jest rozważenie połączenia instrumentów. Zabezpieczenie dużej dostawy jednocześnie gwarancją bankową i wekslem lub poręczeniem nie jest zbędne ani ryzykowne z punktu widzenia nadużycia prawa; przeciwnie, daje wierzycielowi wybór, którą drogę obrać, gdy dłużnik nie świadczy. To, jak dokładnie skonfigurować połączenie instrumentów w konkretnej umowie, zależy od wartości dostawy, od tego, kto jest dostawcą, oraz od tego, jaki spór jest przy danym rodzaju świadczenia najbardziej prawdopodobny.

Zabezpieczenie to tylko jedna strona medalu; drugą jest to, jak w ogóle wylicza się sankcje za opóźnienie dostawcy i kiedy zamawiający ma prawo zlecić pracę innemu dostawcy. Jak te dwie kwestie się ze sobą łączą, omawia tekst o tym, kiedy naliczyć karę za niedotrzymany termin, a kiedy zlecić pracę innemu.

Błędy przy wyborze zabezpieczenia dużej dostawy

Najczęstszym błędem jest automatyczny wybór poręczenia tam, gdzie zamawiający w rzeczywistości chce pieniędzy niezależnie od sporu o jakość. Poręczenie jest tanie, ale jeśli dostawca zakwestionuje dostawę, zamawiający przekona się, że spór o sam dług może bezpośrednio wpłynąć na dochodzenie roszczenia od poręczyciela.

Drugim błędem jest gwarancja bankowa bez jasno określonych warunków żądania zapłaty. Jeżeli dokument gwarancyjny nie określa, kiedy i w jaki sposób zamawiający ma wykazać roszczenie, bank może uznać, że chodzi o gwarancję bezwarunkową, i wypłacić ją na pierwsze żądanie nawet tam, gdzie strony tego nie zamierzały. Dokładne brzmienie dokumentu gwarancyjnego decyduje o tym, jak łatwo można skorzystać z gwarancji, i warto zlecić jego weryfikację zamiast przejmować je z ogólnego wzoru.

Trzecim błędem jest weksel podpisany przez osobę bez rzeczywistego majątku, pozostawiony przy tym w rękach pierwotnego wierzyciela w przekonaniu, że w ten sposób stoi on całkowicie poza sporem podstawowym. Dostawcy często oferują do podpisu weksel in blanco członka zarządu lub mniejszościowego wspólnika, którego majątek nie pokrywa wartości dostawy. Zabezpieczenie wygląda wtedy dobrze na papierze, ale przy windykacji okazuje się bezwartościowe, a do sporu może ponadto wrócić sprawa podstawowa. Jak głęboko weryfikować sytuację majątkową osoby udzielającej zabezpieczenia, zależy od wartości dostawy — dlatego przy większych zleceniach prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS przeprowadzają tę weryfikację jako standardowy element przygotowania umowy.

Czwartym błędem jest niejasne porozumienie o prawie do wypełnienia weksla zabezpieczającego. Bez dokładnego opisu tego, kiedy i jaką kwotę można uzupełnić, otwiera się pole do sporu o to, czy wypełnienie było zgodne z porozumieniem, a spór ten musi prowadzić i udowadniać właśnie dłużnik, który podpisał weksel in blanco.

Piątym błędem jest zabezpieczenie ustalone raz i nigdy nieaktualizowane. Wartość dostawy, harmonogram i wypłacalność kontrahenta zmieniają się w trakcie długoterminowego zlecenia, ale dokument gwarancyjny lub porozumienie o prawie do wypełnienia weksla podpisane na początku pozostaje bez zmian. Przy dostawach wieloletnich warto więc uzgodnić regularny przegląd zabezpieczenia, zamiast ustalać je raz na zawsze.

Gdzie zabezpieczenie dużej dostawy zawodzi

Podsumowanie

Artykuł pokazał, że poręczenie, gwarancja bankowa i weksel nie są wymiennymi wariantami tego samego, lecz instrumentami o różnym stopniu zależności od umowy podstawowej. Poręczenie jest najtańsze, ale pozostawia zamawiającemu ryzyko sporu o dług. Gwarancja bankowa najskuteczniej wyłącza to ryzyko z decyzji o płatności; weksel tylko częściowo, jeżeli posiada go pierwotny wierzyciel.

Dla kierownictwa firmy decydujące są dwa pytania. Pierwsze brzmi: czy głównym ryzykiem jest niewypłacalność drugiej strony, czy spór o samo świadczenie; od odpowiedzi zależy wybór między poręczeniem z jednej strony a gwarancją bankową lub wekslem z drugiej. Drugie pytanie brzmi: jak wypłacalna jest osoba udzielająca zabezpieczenia, ponieważ bez tego nawet najsilniejszy instrument prawny jest bezwartościowy.

Odkładanie ustalenia zabezpieczenia się nie opłaca. Warunki żądania zapłaty przy gwarancji bankowej i porozumienie o prawie do wypełnienia weksla ustala się przy podpisaniu umowy, a nie dopiero wtedy, gdy druga strona nie świadczy. Firmy, które dostosowały zabezpieczenie do konkretnego ryzyka dostawy, otrzymały pieniądze szybko; te, które przejęły ogólny wzór, prowadziły spór o to, co właściwie zabezpieczenie obejmuje.

Wybór i ustalenie instrumentu zabezpieczenia to tylko jedna część przeglądu umowy dostawy — ogólne zasady całego przeglądu podsumowuje tekst o tym, co powinien obejmować przegląd umowy handlowej.

Prawnicy kancelarii adwokackiej ARROWS ocenią, który instrument zabezpieczenia odpowiada ryzyku Państwa dostawy, przygotują i zweryfikują dokument gwarancyjny oraz porozumienie o prawie do wypełnienia weksla, sprawdzą wypłacalność kontrahenta i będą Państwa reprezentować przy windykacji oraz w sporze sądowym. Prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz lub zapoznanie się z naszą usługą umowy i negocjacje.