Spółka córka zmierza do upadłości

Trzy pozycje, w jakich spółka matka może się znaleźć wobec spółki córki

O odpowiedzialności za wywieranie wpływu nie decyduje wielkość udziału. Liczy się to, jak grupą faktycznie się kieruje. Osobą wywierającą wpływ jest ten, kto za pomocą swojego wpływu w korporacji handlowej w decydujący i istotny sposób oddziałuje na jej zachowanie ze szkodą dla niej (§ 71 czeskiej ustawy o korporacjach handlowych (ustawa nr 90/2012 Sb., dalej „ZOK”)). To najszersza kategoria. Obejmuje także sytuacje, w których spółka matka formalnie niczym nie kieruje, ale w praktyce decyduje o dostawcach, cenach albo o tym, dokąd trafia gotówka.

Drugą pozycją jest osoba kontrolująca, czyli ten, kto może bezpośrednio lub pośrednio wywierać decydujący wpływ w korporacji. Tu wielkość udziału już ma znaczenie. Wspólnik większościowy jest co do zasady osobą kontrolującą, a ustawa przewiduje ponadto domniemania oparte na czterdziestu procentach głosów, przy spełnieniu dalszych warunków na trzydziestu procentach, a także na możliwości powoływania lub odwoływania większości członków organów. Trzecią i najsilniejszą pozycją jest osoba kierująca w koncernie, czyli ten, kto poddał spółkę córkę jednolitemu kierownictwu.

Różnica między tymi pozycjami nie jest akademicka, bo każda z nich daje inne możliwości obrony. Ten, kto jest jedynie osobą wywierającą wpływ, broni się wykazaniem, że mógł w dobrej wierze rozsądnie zakładać, iż działa na podstawie odpowiednich informacji i w dającym się obronić interesie osoby, na którą wywierał wpływ. Osoba kierująca w koncernie ma dodatkowo do dyspozycji obronę koncernową, o której mowa dalej. Dlatego ustalenie własnej pozycji to pierwszy krok, a nie formalność.

Jednolite kierownictwo nie powstaje przy tym na mocy decyzji, lecz w praktyce. Rozumie się przez nie wpływ osoby kierującej na działalność osoby kierowanej, który w celu długofalowego realizowania interesów koncernu w ramach jednolitej polityki koncernu zmierza do koordynacji i koncepcyjnego kierowania co najmniej jednym z istotnych elementów lub rodzajów działalności w ramach przedsiębiorstwa koncernu (§ 79 ZOK). Wspólne zakupy, wspólna kasa czy jednolita polityka handlowa same w sobie nie tworzą koncernu. To jednak właśnie te poszlaki, z których w sporze wywodzi się istnienie jednolitego kierownictwa.

Wpływ bierze się pod uwagę także wtedy, gdy nie jest wywierany bezpośrednio. Wpływem jest również wpływ wywierany za pośrednictwem innej osoby lub innych osób, dlatego ani pośrednia warstwa spółek holdingowych, ani osoba fizyczna na szczycie grupy nie przerywają odpowiedzialności. Do działań członków organów wybieralnych osoby, na którą wywierano wpływ, przepis o wywieraniu wpływu nie ma zastosowania. Członkowie ci odpowiadają według przepisów o staranności sumiennego zarządcy.

Kiedy powstaje obowiązek naprawienia szkody, a kiedy odpowiedzialność za długi spółki córki

Osoba wywierająca wpływ naprawia szkodę, którą swoim wpływem wyrządziła spółce córce, chyba że wykaże, iż mogła w dobrej wierze rozsądnie zakładać, że działa na podstawie odpowiednich informacji i w dającym się obronić interesie osoby, na którą wywierała wpływ. Ciężar dowodu jest więc podzielony. Ten, kto dochodzi roszczenia, musi twierdzić i udowodnić sam fakt wywierania wpływu, szkodę i związek między nimi, a spółka matka udowadnia swoją obronę. Dla spółek matek jest to niewygodne, ponieważ to, że decyzję da się obronić, wykazuje się czymś, co działo się na spotkaniach bez protokołu.

Dla wierzycieli ważniejsza jest jednak druga warstwa, czyli poręczenie. Osoba wywierająca wpływ odpowiada wobec wierzycieli osoby, na którą wywierała wpływ, za spełnienie tych długów, których ta osoba wskutek wywierania wpływu nie może spełnić w całości lub w części. Wierzyciel nie musi więc czekać na postępowanie upadłościowe ani na wynik sporu między spółką córką a spółką matką. Zwraca się bezpośrednio do spółki matki i twierdzi, że spółka córka nie może płacić właśnie z powodu tego, co spowodowała spółka matka.

Trzecią warstwą jest szkoda wspólników. Jeżeli osoba wywierająca wpływ nie naprawi wyrządzonej szkody najpóźniej do końca okresu obrachunkowego, w którym szkoda powstała, lub w innym uzgodnionym rozsądnym terminie, naprawia także szkodę, która w związku z tym powstała wspólnikom osoby, na którą wywierała wpływ. Grupa może więc uzgodnić inny rozsądny termin, ale musi go rzeczywiście ustalić. Milczące odłożenie wyrównania do czasu, gdy pojawi się na nie gotówka, tego warunku nie spełnia.

Czwartą warstwą jest pozycja faktycznego członka zarządu, która aktywuje się dopiero w upadłości. Jeżeli członek organu statutowego przez naruszenie swoich obowiązków przyczynił się do upadłości korporacji i rozstrzygnięto już o sposobie rozwiązania upadłości, sąd upadłościowy na wniosek syndyka orzeka o wydaniu uzyskanych korzyści, a w przypadku upadłości likwidacyjnej (konkurs) może orzec także o obowiązku świadczenia na rzecz masy upadłości do wysokości różnicy między sumą długów a wartością majątku (§ 66 ZOK). Zgodnie z przepisem wspólnym zasady te stosuje się odpowiednio do każdej innej osoby, która faktycznie znajduje się w takiej pozycji, mimo że nie jest członkiem organu.

Piątą warstwą, o której się zapomina, jest odpowiedzialność organu statutowego samej spółki córki. Członek zarządu (jednatel) spółki córki, który wykonał polecenia spółki matki, nie zostaje zwolniony z obowiązku działania ze starannością sumiennego zarządcy. Uwalnia się od odpowiedzialności tylko wtedy, gdy wykaże, że mógł rozsądnie zakładać spełnienie warunków wyrównania koncernowego. Polecenia dotyczące prowadzenia spraw przedsiębiorstwa organ osoby kierującej może przy tym wydawać, jeżeli leżą w interesie koncernu.

To, że członków zarządu spółek córek powołuje i odwołuje spółka matka, samo w sobie nie stanowi konfliktu interesów. Jest to przejaw kontroli, a nie konflikt. Ten powstaje dopiero w konkretnej sytuacji, gdy działanie członka zarządu znajdzie się pod wpływem spółki matki, a jego interes rozejdzie się z interesem spółki córki. Wówczas przepisy o konflikcie interesów stosuje się odpowiednio, a członek zarządu ma obowiązek informacyjny wobec organu nadzorczego, a w jego braku wobec najwyższego organu. Jeżeli spółka córka zamierza zawrzeć umowę z osobą wywierającą wpływ lub osobą kontrolującą albo ze spółką siostrzaną, ten obowiązek informacyjny również obowiązuje, z wyjątkiem umów wewnątrz koncernu.

To, czy spółka matka w Państwa grupie znalazła się w pozycji faktycznego członka zarządu, nie ocenia się na podstawie schematu organizacyjnego, lecz według tego, kto realnie decydował o prowadzeniu spraw spółki córki — dlatego prawnicy kancelarii ARROWS weryfikują to na podstawie korespondencji i protokołów, a nie odpisu z rejestru.

Obrona koncernowa i warunki, od których zależy jej skuteczność

Grupy zazwyczaj polegają na tym, że transakcja niekorzystna dla jednej spółki córki zostanie wyrównana gdzie indziej. Ustawa na to pozwala: przepisów o naprawieniu szkody i o poręczeniu nie stosuje się, jeżeli osoba kierująca wykaże, że szkoda powstała w interesie koncernu i została lub zostanie w ramach tego koncernu wyrównana (§ 72 ZOK). Przez wyrównanie rozumie się odpowiednie świadczenie wzajemne lub inne możliwe do wykazania korzyści wynikające z członkostwa w koncernie, przyznane w rozsądnym terminie.

Ta obrona ma jednak wyjątek, który odwraca sens całej instytucji. Jeżeli wskutek działania osoby kierującej wobec osoby kierowanej dojdzie do upadłości osoby kierowanej, obrony koncernowej się nie stosuje. Właśnie w sytuacji, w której spółka matka najbardziej jej potrzebuje, nie jest ona dostępna. Dla kierownictwa grupy wynika z tego, że wyrównywanie szkody wewnątrz koncernu działa jako narzędzie w bieżącej działalności, a nie jako zabezpieczenie na czas kryzysu.

Drugim warunkiem, na którym obrona upada jeszcze wcześniej, jest ujawnienie. Członkowie koncernu bez zbędnej zwłoki publikują informację o jego istnieniu na swoich stronach internetowych, w przeciwnym razie nie można zastosować zasady o wyrównaniu szkody. Tego obowiązku nie wypełnia znaczna część czeskich grup, a jego niedopełnienie widać natychmiast, bo wystarczy spojrzeć na stronę internetową.

To, czy konkretne świadczenie wzajemne w ramach grupy obroni się jako wyrównanie szkody, czy jest tylko kolejną transakcją, zależy od jego wartości, terminu oraz od tego, co z członkostwa w koncernie realnie wynika dla danej spółki córki — dlatego prawnicy kancelarii ARROWS oceniają każdą transakcję osobno.

Praktyczna konsekwencja jest dwojaka i sprowadza się do dwóch zadań. Pierwszym jest ujawnienie koncernu na stronach wszystkich członków grupy i udokumentowanie, od kiedy ta informacja tam widnieje. Drugim jest prowadzenie ewidencji tego, czym wyrównano poszczególne niekorzystne transakcje, ze wskazaniem daty i wartości. Ustawa wprawdzie nie wymaga, by wyrównanie wykazywać wyłącznie sporządzonym na bieżąco zapisem, ale bez niego dowodzenie w sporze jest znacznie trudniejsze.

Sprawozdanie o powiązaniach jako dokument, na podstawie którego sprawa będzie oceniana

Organ statutowy osoby kontrolowanej sporządza w ciągu trzech miesięcy od zakończenia okresu obrachunkowego pisemne sprawozdanie o powiązaniach (zpráva o vztazích) za miniony okres obrachunkowy (§ 82 ZOK). W sprawozdaniu podaje się strukturę powiązań, rolę osoby kontrolowanej, sposób i środki kontroli, zestawienie działań podjętych z inicjatywy lub w interesie osoby kontrolującej oraz zestawienie wzajemnych umów.

W odniesieniu do zestawienia działań ustawa przewiduje konkretny próg, który warto znać przed sporządzeniem sprawozdania. Podaje się działania z ostatniego okresu obrachunkowego, jeżeli dotyczyły majątku przekraczającego dziesięć procent kapitału własnego osoby kontrolowanej ustalonego według sprawozdania finansowego za bezpośrednio poprzedzający okres. Zestawienie wzajemnych umów podaje się natomiast niezależnie od tego progu, więc drobniejsze transakcje nie wypadają ze sprawozdania automatycznie tylko dlatego, że nie osiągają tej wartości.

Sprawozdanie ocenia jednocześnie, czy w grupie przeważają korzyści, czy niekorzyści, i jakie wynikają z tego ryzyka dla spółki córki. Organ statutowy wskazuje w nim, czy, w jaki sposób i w jakim okresie ewentualna szkoda została lub zostanie wyrównana. Tu rozstrzyga się przyszła pozycja spółki matki: to, co spółka córka sama napisze o wyrównaniu szkody, będzie później odczytywane jako jej własne przyznanie albo jako dowód, że grupa sprawą się zajęła.

Sąd Najwyższy Republiki Czeskiej (Nejvyšší soud) stwierdził w odniesieniu do tego dokumentu, że sprawozdanie musi być na tyle określone i konkretne, aby można było w sposób poinformowany ocenić szanse powodzenia przy ewentualnym dochodzeniu roszczeń z tytułu wywierania wpływu i wyrównania koncernowego. Dodał do tego zasadę, że sprawozdanie można także po jego rozpatrzeniu i złożeniu do zbioru dokumentów (sbírka listin) dodatkowo poprawić i uzupełnić, a sąd uwzględni te poprawki przy rozstrzyganiu o powołaniu biegłego. Jeżeli grupa usunie wytknięte wady, ważne powody do kontroli przez biegłego odpadają (postanowienie Sądu Najwyższego Republiki Czeskiej sygn. akt 27 Cdo 2745/2024 z dnia 19 czerwca 2025, dostępne na rozhodnuti.nsoud.cz).

Wniosku o powołanie biegłego nie składa przy tym każdy. W przypadku společnosti s ručením omezeným (s.r.o., czeska spółka z ograniczoną odpowiedzialnością) chodzi o wspólnika kwalifikowanego, czyli tego, którego wkład wynosi co najmniej dziesięć procent kapitału zakładowego lub który ma dziesięcioprocentowy udział w prawach głosu. Może to zrobić z ważnych powodów w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o treści sprawozdania. Dla spółki matki wynika z tego, że sprawozdanie sporządzone pobieżnie nie jest oszczędnością czasu, lecz otwartym na rok oknem dla takiego wniosku.

Co uporządkować w holdingu, zanim spółce córce zacznie się gorzej wieść

Pierwszym krokiem jest ustalenie i spisanie, kto w grupie wywiera wpływ i w jakiej formie. Potrzebna jest mapa grupy z zaznaczeniem, gdzie zapadają decyzje o prowadzeniu spraw poszczególnych spółek córek, kto zatwierdza ich inwestycje i kto zarządza ich gotówką. Mapa ta jest jednocześnie podstawą do ujawnienia koncernu i do sprawozdania o powiązaniach, więc sporządza się ją raz, a wykorzystuje trzykrotnie.

Drugim krokiem jest ustalenie, jak w grupie wycenia się wzajemne świadczenia. Najem maszyn, usługi wspólne, licencje i finansowanie wewnątrzgrupowe muszą mieć udokumentowany sposób ustalania ceny. Bez tego każde świadczenie staje się kandydatem na szkodę, ponieważ nikt nie potrafi wykazać, że było odpowiednie. Kontekst ustaleń umownych w grupie omawia tekst o zapobieganiu sporom w holdingu.

Ocena korporacyjna dotyczy przy tym czegoś innego niż dokumentacja podatkowa cen transferowych. Pytanie podatkowe brzmi, czy cena była rynkowa między podmiotami powiązanymi. Pytanie korporacyjne brzmi, czy transakcja leżała w interesie tej konkretnej spółki córki, a wewnątrz koncernu dodatkowo, czy ewentualna szkoda została lub zostanie wyrównana. Grupy, które mają opracowane ceny transferowe, nie mają więc jeszcze rozwiązanej kwestii odpowiedzialności za wywieranie wpływu.

Trzecim krokiem jest wprowadzenie ewidencji wyrównań i zapisów decyzyjnych przy transakcjach, które obciążają jedną spółkę córkę. Przy każdej takiej transakcji należy zapisać, na czym polega interes koncernu, jaka szkoda powstaje dla spółki córki i czym zostanie wyrównana. Jednostronicowa notatka sporządzona w chwili podjęcia decyzji ma w późniejszym sporze większą wartość niż opinia biegłego sporządzona trzy lata później.

Czwartym krokiem jest oddzielenie kierowania od podejmowania decyzji tam, gdzie ma to znaczenie. Jeżeli spółka matka ingeruje w prowadzenie spraw spółki córki bezpośrednimi poleceniami z pominięciem organów, wzmacnia to twierdzenie o faktycznym kierowaniu. Polecenia dotyczące prowadzenia spraw przedsiębiorstwa można w koncernie wydawać, ale powinny one przechodzić przez organy i pozostawiać zapisy, z których wynika, co brano pod uwagę.

Typowe błędy i ich koszt

Najczęstszym błędem jest wyprowadzanie gotówki ze spółki córki w czasie, gdy już jej się nie wiedzie. Pożyczka wewnątrzgrupowa, nadzwyczajna dywidenda lub spłata długu innej spółki siostrzanej otwiera w takiej chwili dwa ryzyka naraz: może chodzić o wywieranie wpływu ze szkodą dla spółki, a jednocześnie taka czynność bywa zaskarżana jako bezskuteczna czynność prawna w postępowaniu upadłościowym. Kontekst odpowiedzialności osobistej w upadłości omawia tekst o uzupełnieniu pasywów w postępowaniu upadłościowym.

Drugim błędem jest nieujawniony koncern przy jednoczesnym kierowaniu koncernowym. Grupa zachowuje się jak koncern, wydaje polecenia i wyrównuje szkody wewnątrz, ale na stronie internetowej nie ma o koncernie żadnej informacji. W sporze spółka matka powołuje się wtedy na wyrównanie, a strona przeciwna wykazuje, że do tej obrony nie ma ona prawa. Na późniejsze ujawnienie nie można się przy tym bezpiecznie powoływać przy obronie transakcji z okresu, w którym obowiązek nie był wypełniony.

Trzecim błędem jest sprawozdanie o powiązaniach pisane jak formularz. Zdania w rodzaju „wzajemne umowy zostały zawarte na zwykłych warunkach handlowych” bez wskazania, o jakie umowy chodzi i jak ustalono cenę, nikomu nie pomogą. Przeciwnie, sprawiają wrażenie, że grupa nie ma rozeznania w tym, co dzieje się wewnątrz, a wspólnikowi kwalifikowanemu dają argument za wnioskiem o powołanie biegłego.

Czwartym błędem jest spóźniona decyzja, czy spółkę córkę utrzymać, czy pozwolić jej upaść. Samo finansowanie spółki córki nie rodzi odpowiedzialności i często raczej oddala upadłość. Decydujące jest, czy konkretne kroki spółki matki przyczyniły się do upadłości. Kiedy wspieranie spółki córki jest jeszcze dającym się obronić interesem, a kiedy już rodzi odpowiedzialność, oceniają prawnicy kancelarii ARROWS według sytuacji spółki córki i według tego, co wiedziano w danym czasie.

Odmienną sytuację, czyli ochronę spółek córek w razie problemów spółki matki, omawia tekst o ochronie spółek zależnych w przypadku niewypłacalności spółki matki.

Gdzie zawodzi struktura holdingu

Podsumowanie

Artykuł pokazał, że odpowiedzialność spółki matki za upadłość spółki córki nie wynika z własności, lecz z wykonywania wpływu, i składa się z trzech warstw: naprawienia szkody spółce córce, poręczenia wobec jej wierzycieli i szkody jej wspólników. Obrona koncernowa istnieje, ale jest uzależniona od ujawnienia koncernu i w momencie upadłości nie ma zastosowania.

Dla kierownictwa grupy wynikają z tego dwa pytania, na które można odpowiedzieć już dziś. Pierwsze brzmi, czy koncern jest ujawniony na stronach wszystkich członków grupy. Drugie brzmi, czy w przypadku niekorzystnych transakcji wewnątrzgrupowych z ostatnich trzech lat istnieje zapis o tym, czym zostały wyrównane. Odpowiedź przecząca na pierwsze pytanie oznacza, że obrona poprzez wyrównanie w ogóle nie jest dostępna. Odpowiedź przecząca na drugie oznacza, że trudno będzie ją udowodnić.

Zwłoka kosztuje tu więcej niż gdzie indziej, ponieważ ujawnienie koncernu działa od chwili, gdy informacja pojawi się na stronie internetowej, a dowody wyrównania łatwiej gromadzić w bieżącej działalności niż pod presją sporu. Grupy, które mają to w porządku, zazwyczaj zadbały o to wtedy, gdy dobrze im się wiodło i nikt ich do tego nie przymuszał.

Prawnicy kancelarii ARROWS zweryfikują strukturę Państwa grupy i podział ról, przygotują dokumentację wewnątrzgrupową i wycenę świadczeń oraz sporządzą sprawozdanie o powiązaniach tak, aby się obroniło, a także będą Państwa reprezentować w rozmowach z wierzycielami i w ewentualnym sporze. Prosimy o kontakt pod adresem konsultacja@arws.cz lub zapoznanie się z naszą usługą prawo korporacyjne, holdingi i struktury.